Dołącz do czytelników
Brak wyników

Układ trawienny i probiotykoterapia

3 marca 2021

NR 1 (Luty 2021)

Znaczenie wybranych bakterii jelitowych oraz diagnostyki mikrobioty w kontekście odporności

47

Zaburzenia mikrobioty jelitowej stwierdzono w przebiegu wielu chorób cywilizacyjnych, autoimmunizacyjnych oraz psychicznych i neurorozwojowych. W praktyce lekarskiej i dietetycznej można dodatkowo wesprzeć pacjentów, wykonując badanie mikrobioty wskaźnikowej. Jego wynik obejmuje zalecenia terapii mikrobiologicznej i prebiotycznej, czyli najbardziej efektywnej i celowanej pre- oraz probiotykoterapii. Jest to naturalna i bezpieczna metoda wsparcia mikrobioty, jelit i odporności u pacjentów dietetycznych.

Tematyka mikrobioty jelitowej oraz jej roli w kształtowaniu zdrowia człowieka jest obiektem zainteresowania naukowców od ponad dwóch dekad. Coraz częściej czytamy, iż prawidłowa mikrobiota jelitowa, czyli stan eubiozy, sprzyja nie tylko sprawnemu trawieniu, wchłanianiu i wydalaniu resztek pokarmowych, ale ma wpływ na homeostazę całego organizmu i odporność. Struktura mikrobioty jelitowej oddziałuje na funkcjonowanie bariery jelitowej i pasaż jelitowy. Bakterie jelitowe i ich antygeny kształtują odporność za pośrednictwem komórek M i komórek dendrytycznych w kępkach Peyera. Dzięki kontaktowi z mikrobiotą zachodzi w nich trening immunologiczny, czyli dojrzewanie limfocytów T i plazmocytów oraz wytwarzanie cytokin pro- i przeciwzapalnych. 
Skład mikrobioty i dieta gospodarza wpływają na metabolizm i syntezę wielu związków chemicznych, np. witamin (K, grupy B, kwasu foliowego), krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA) i neuroprzekaźników [1–4]. Głównymi neuroprzekaźnikami trzewnego układu nerwowego (enteric nervous system – ENS) produkowanymi przez mikrobiotę są serotonina i kwas gamma-aminomasłowy (GABA), wpływają one na pracę jelit oraz na resztę układu nerwowego. ENS jest bardzo rozbudowany i zróżnicowane sygnały z jelit i do jelit są przekazywane do ośrodkowego układu nerwowego (OUN) za pośrednictwem włókien wchodzących w skład nerwu błędnego. Jest on najdłuższym nerwem czaszkowym i główną składową osi mikrobiota–jelita–mózg odpowiedzialnej za obustronną komunikację [4–8]. OUN analizuje bodźce związane z wypełnieniem i zawartością jelit, bólem, i rozmaitymi potrzebami świadomymi i nieświadomymi. Ma to wpływ na aktywizację poszczególnych części przewodu pokarmowego, gruczołów i układu immunologicznego, ale również na nasze potrzeby oraz zachcianki związane z jedzeniem i piciem. Jednym z łatwiej obserwowalnych działań osi jelita–mózg, który obrazuje zależność stresu i objawów żołądkowo-jelitowych, jest przykład pacjentów z zespołem jelita nadwrażliwego (Irritable Bowel Syndrome – IBS). 

POLECAMY

Czynniki niekorzystne dla mikrobioty jelitowej

Czynnikami najczęściej negatywnie wpływającymi na bakterie jelitowe są stosowanie antybiotyków oraz innych leków, np. inhibitorów pompy protonowej, niesteroidowych leków przeciwzapalnych, nadmierne spożycie alkoholu i chroniczny stres. Ponadto kluczowe są nawyki żywieniowe pacjenta, szczególnie niekorzystna dla mikrobioty jest nieurozmaicona, obfitująca w wysokoprzetworzone produkty, a uboga w błonnik i prebiotyki dieta [9, 10]. Zaburzenia ilościowe i jakościowe struktury mikrobioty jelitowej (dysbiozę jelitową) odnotowano w zaburzeniach czynnościowych układu pokarmowego (zaparciach, biegunkach, dyspepsji, IBS), chorobach cywilizacyjnych, np. cukrzycy typu 2, otyłości, nadciśnieniu, nowotworach jelita grubego i chorobach autoimmunizacyjnych, np. celiakii, cukrzycy typu 1, nieswoistych chorobach zapalnych jelit (IBD) oraz reumatoidalnym zapaleniu stawów [10–12]. Przebadano mikrobiotę wielu pacjentów cierpiących na schorzenia pozornie mniej związane z układem pokarmowym, np. atopowe zapalenie skóry, alergie, zaburzenia psychiczne (depresję, schizofrenię) czy zaburzenia neurorozwojowe (ADHD i zaburzenia ze spektrum autyzmu). Badania potwierdziły zaburzenia mikrobioty jelitowej w tych grupach w porównaniu z osobami zdrowymi [10–14]. Zaburzenia mikrobioty często dotyczą niedoborów prozdrowotnych bakterii pełniących funkcje ochronne i odżywiających nabłonek jelitowy. Specyficznymi stanami są przerosty niektórych bakterii lub grzybów w przewodzie pokarmowym, mianowicie rozplem grzybów z rodzaju Candida spp. lub przerost bakterii w jelicie cienkim (small intestinal bacterial overgrowth – SIBO). Wymagają one zarówno konsultacji lekarskiej, jak i odpowiedniej dietoterapii.
Najważniejsze jednak z punktu widzenia praktyki dietetycznej jest to, jak we wspomnianych schorzeniach działać na poszczególne grupy bakterii w celu poprawy stanu zdrowia pacjenta. Kluczowe są odpowiednie leczenie i opieka dietetyczna, łagodzenie objawów poszczególnych schorzeń oraz poprawa stanu odżywienia pacjenta. W wielu przypadkach pomocne są podstawowe badania krwi oraz dobór odpowiedniej suplementacji, jeżeli nie można niezbędnych składników dostarczyć w spożywanych pokarmach. A prawidłowa mikrobiota przewodu pokarmowego sprzyja wchłanianiu makro- i mikroskładników oraz witamin z pożywienia.

Kluczowe grupy bakterii wchodzące w skład mikrobioty

Poszczególne odcinki przewodu pokarmowego zasiedlają zróżnicowane bakterie, a ich liczebność i skład gatunkowy zależą od warunków tam panujących oraz stylu życia gospodarza. Jama ustna i przełyk charakteryzują się dość szybkim przesuwaniem treści pokarmowej, wstępnym rozdrabnianiem i rozkładem części składników pokarmowych. W żołądku i dwunastnicy rozwój wielu gatunków bakterii jest zahamowany ze względu na niskie pH, pełniące również funkcję ochronną. W jelitach liczebność bakterii stopniowo wzrasta (od 105 jtk/g) i swoje maksymalne zagęszczenie osiąga w jelicie grubym 1012 jtk/g [1, 3]. 
Najliczniejsze w jelicie grubym są bakterie pełniące funkcje ochronne: Bifidobacterium spp., Bacteroides spp. i Lactobacillus spp. Bakterie te prowadzą fermentację zbędnych resztek w jelicie i wytwarzają kwas mlekowy, uczestniczą w produkcji witamin i SCFA, wspierają równowagę mikrobiologiczną w jelicie oraz chronią jelita przed nadmiernym rozrostem bakterii i grzybów [1, 3, 4, 10]. 
Badania nad szczepami probiotycznymi zawierającymi gatunki z rodzaju Bifidobacterium i Lactobacillus wykazały wiele korzystnych efektów zdrowotnych suplementacji oraz bezpieczeństwo ich stosowania. Najczęściej badane szczepy probiotyczne to Lactobacillus rhamnosus GG, Lactobacillus acidophilus LA-05, Bifidobacterium lactis BB-12, Lactobacillus reuteri DSM 17938 [15].
Kolejną grupą bakterii jelitowych są bakterie proteolityczne. Ich nadmierny wzrost i dieta bogata w białka mogą prowadzić do dysbiozy jelitowej, nieprzyjemnych objawów w postaci biegunek, wzdęć i gazów. Do tej grupy zaliczamy gatunki Hafnia alvei, Morganella morganii, Clostridium difficile, a także przedstawicieli rodzajów Klebsiella spp., Enterobacter spp., Citrobacter spp., Proteus spp., Serratia spp., Providencia spp. śluzowe i laktozo-ujemne szczepy Escherichia coli. Wymienione bakterie metabolizują białka oraz związki azotowe, natomiast przy wzroście pH w jelicie mogą powstawać z nich amoniak, indole i skatole, czyli związki cytotoksyczne dla nabłonków oraz komórek wątroby, co może sprzyjać rozwojowi nowotworów. Niektóre z wymienionych bakterii mogą mieć potencjał patogenny, szczególnie gdy ich liczebność będzie podwyższona [1, 4, 10, 15].
Wielu autorów sugeruje, że do bakterii istotnie wpływających na stan jelit i zdrowia pacjentów zaliczyć można Faecalibacterium prausnitzii i Akkermansia muciniphila. To bakterie współdziałające w odżywianiu i regeneracji nabłonka jelitowego oraz podtrzymywaniu odpowiedniej struktury mikrobioty, co wpływa uszczelniająco na barierę jelitową. Odbywa się to dzięki jednemu z krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), mianowicie kwasowi masłowemu. Akkermansia muciniphila degraduje śluz produkowany przez komórki kubkowe w jelicie do octanu i propionianu, z których Faecalibacterium prausnitzii wytwarza kwas masłowy. Ten stymuluje wydzielanie śluzu, dzięki czemu pomaga regulować pasaż jelitowy, wspiera barierę jelitową, jest głównym źródłem energii dla kolonocytów i działa przeciwzapalnie [16–18]. Badania przeprowadzone wśród pacjentów z nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit wykazały, że mają oni niedobór Faecalibacterium prausnitzii oraz obniżone stężenie kwasu masłowego w kale w stosunku do osób zdrowych [18]. Badanie kohortowe (n = 1054) pacjentów z depresją wykazało obniżenie liczby bakterii produkujących maślan (w tym Faecalibacterium prausnitzii) i jego stężenia w kale badanych. Stwierdzono, że mniejsze liczeb...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy