Dołącz do czytelników
Brak wyników

Układ trawienny i probiotykoterapia

29 października 2019

NR 5 (Październik 2019)

Znaczenie diagnostyki wybranych markerów stanu jelit w praktyce

324

W diagnostyce laboratoryjnej oraz medycynie poszukuje się substancji będących wskaźnikami funkcjonowania poszczególnych organów lub układów w organizmie człowieka. Najczęściej bada się stężenie tych substancji, np. markerów wątrobowych bądź nowotworowych, we krwi, moczu lub kale, zależnie od podłoża choroby i jej przebiegu. W ocenie funkcjonowania przewodu pokarmowego pacjentów wykorzystuje się markery stanu jelit. Opisywane substancje mają pochodzenie endogenne, czyli są produkowane przez komórki organizmu ludzkiego. Ich nieprawidłowe stężenie w kale wskazuje na określone schorzenia układu pokarmowego lub procesy (np. zapalne), często jeszcze przed wystąpieniem objawów klinicznych. Poszczególne markery stanu jelit charakteryzuje wysoka czułość oraz swoistość dla określonych schorzeń [1–4]. Oznaczenia stężenia markerów jelitowych wykonuje się z próbki kału w określonych wskazaniach, co jest pomocne w postawieniu wstępnego rozpoznania i doborze dalszego postępowania przez specjalistę, np. zlecenia badań obrazowych. Diagnostyka markerów stanu jelit może być bardzo pomocna w przypadku pacjentów cierpiących z powodu dolegliwości ze strony układu pokarmowego niewiadomego pochodzenia. Warto dowiedzieć się zatem, poziom których markerów i w jakich schorzeniach można zbadać. 

POLECAMY

Poszczególne markery stanu jelit

Najszerzej wykorzystywanym w diagnostyce markerem stanu jelit jest kalprotektyna – marker stanu zapalnego. Białko to wiąże jony wapnia i cynku produkowane podczas procesów zapalnych głównie przez granulocyty obojętnochłonne, ale także monocyty, makrofagi i komórki nabłonka płaskiego. Kalprotektyna wykazuje właściwości chemotaktyczne w stosunku do granulocytów, nasilając ich zdolność migracji, adhezję oraz procesy apoptozy komórek. Ponieważ wiązanie jonów cynku działa bakteriostatycznie, stężenie jej wzrasta podczas zakażeń bakteryjnych Escherichia coli, Staphylococcus aureus i Staphylococcus epidermidis. Badania wykazały, że stężenie kalprotektyny w kale w nieswoistych chorobach zapalnych jelit, takich jak choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego (ulcerative colitis), koreluje ze wskaźnikami aktywności choroby na podstawie endoskopii [5, 6]. Dodatkowo, w nieswoistych chorobach jelit, oznaczenie poziomu kalprotektyny może służyć śledzeniu skuteczności wdrożonego leczenia. Badanie stężenia kalprotektyny w kale zalecane jest również chorym z zespołem jelita nadwrażliwego (irritable bowel syndrome – IBS), w celu wykluczenia zmian zapalnych w obrębie błon śluzowych jelit. Rekomendacja dotyczy głównie pacjentów z następującymi postaciami IBS: biegunkową, mieszaną i niesklasyfikowaną [7, 8]. 
Takie samo zastosowanie ma drugi marker stanu zapalnego w jelicie, mianowicie laktoferyna. 
Podwyższone stężenie endogennej laktoferyny w kale świadczy o aktywnym stanie zapalnym jelit i nadmiernej aktywności granulocytów obojętnochłonnych oraz komórek nabłonka w obrębie śluzówki jelit. Podobnie jak kalprotektyna, jest to istotny parametr służący do różnicowania zespołu jelita nadwrażliwego, gdzie laktoferyna powinna znajdować się w zakresie wartości referencyjnych, od nieswoistych zapaleń jelit (IBD), np. choroby Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejącego zapalenia jelita grubego. Stężenie laktoferyny koreluje z aktywnością choroby w przypadku IBD i może służyć do kontroli i monitoringu stosowanej terapii [3, 8]. Badanie może także służyć wykluczeniu nagłej infekcji zapalnej, np. infekcje bakteryjne (tabela 1).
 

Tabela 1. Wskazania do zastosowania poszczególnych markerów stanu jelit [1–4, 6, 7, 10, 12, 27]
Marker Ocena Wskazania
kalprotektyna stanu zapalnego w jelitach
  • podejrzenie stanu zapalnego w jelicie w nieswoistych chorobach zapalnych
    jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego), w tych schorzeniach marker będzie podwyższony, chyba że pacjent jest w remisji choroby
  • w zespole jelita nadwrażliwego, marker powinien być w normie
  • w monitorowaniu skuteczności terapii choroby w IBD
laktoferyna stanu zapalnego w jelitach
  • podejrzenie stanu zapalnego w jelicie 
  • w nieswoistych chorobach zapalnych jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego), w tych schorzeniach marker będzie podwyższony, chyba że pacjent jest w remisji
  • w zespole jelita nadwrażliwego marker powinien być w normie
  • w monitorowaniu skuteczności terapii choroby w IBD
M2PK + krew utajona zmian nowotworowych i polipów
w przewodzie pokarmowym
  • u osób z grupy ryzyka – wiek ponad 50 lat, rak jelita grubego i polipy u bliskich oraz osób otyłych
  • o złych nawykach żywieniowych
  • u pacjentów z bólami brzucha, podejrzeniem polipów, nowotworu jelita grubego
  • u pacjentów z krwią w kale
beta-defensyna 2 odporności śluzówkowej
  • nawracające infekcje dróg oddechowych, moczowych i rodnych
  • alergie i atopowe zapalenie skóry
  • ocena skuteczności terapii mikrobiologicznej
sIgA odporności śluzówkowej
  • nawracające infekcje dróg oddechowych, moczowych i rodnych
  • podejrzenie obniżonej odporności śluzówkowej
  • alergie i atopowe zapalenie skóry
  • ocena skuteczności terapii mikrobiologicznej
zonulina przesiąkliwości jelitowej
  • podejrzenie zaburzenia przesiąkliwości jelitowej
  • ocena zaawansowania stanu zapalnego w obrębie jelit
  • choroby autoimmunologiczne, np. cukrzyca typu 1, celiakia
  • nieswoiste choroby zapalne jelit
  • nadwrażliwość IgG-zależna
elastaza trzustkowa 1 funkcjonowania trzustki
  • podejrzenie zaburzeń funkcjonowania trzustki
  • diagnoza/wykluczenie chorób trzustki w przypadku bólu w górnej części podbrzusza oraz problemów trawiennych
  • diagnoza/wykluczenie niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki
  • kontrola stanu klinicznego w przebiegu niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki
  • podwyższone ryzyko cukrzycy i ryzyko osteoporozy
  • mukowiscydoza


Marker zmian nowotworowych i rozrostowych

Nowotwory przewodu pokarmowego, w tym głównie rak jelita grubego, żołądka czy trzustki, znajdują się w niechlubnej czołówce najczęściej występujących nowotworów. Pod względem częstości występowania nowotwór jelita grubego znajduje się na drugim miejscu u kobiet, a na trzecim u mężczyzn [9]. 
Jednak większość zmian złośliwych rozwija się stosunkowo wolno z gruczolaków, co może trwać nawet 10–15 lat. We wczesnych stadiach choroby nowotworowe przebiegają bezobjawowo, co sprawia, że rak jelita grubego jest często diagnozowany dopiero w zaawansowanych fazach choroby. Z tego względu sugerowane jest oznaczenie dwóch markerów przesiewowych dla zmian nowotworowych w przewodzie pokarmowym – M2-PK (dimerowej formy kinazy pirogronianowej) i krwi utajonej w kale. Oznaczenie dimerowej formy kinazy pirogronianowej charakteryzuje się wysoką czułością i swoistością dla zmian rozrostowych (czułość M2-PK: 70%-91%; swoistość M2-PK: 72–100%) [1, 10]. Dodatkowo zostało rozszerzone o metodę pośrednią, mianowicie krew utajoną w kale (FOBT) [12]. 
Badanie dwóch markerów przesiewowych, M2-PK i krwi utajonej, których oznaczenie prowadzone jest w kale pacjenta, jest stosunkowo tanie, proste oraz bezbolesne. Nieprawidłowy wynik markera stanowi dla pacjenta silny argument do wykonania kolonoskopii. Wskazaniem do wykonania badania jest wiek powyżej 40 lat, 
choroba nowotworowa przewodu pokarmowego u krewnych pierwszego stopnia, nieswoiste choroby zapalne jelit i otyłość (tabela 1).

Markery odporności śluzówkowej 

W obrębie jelit znajduje się złożony system tkanek limfatycznych związanych z jelitem (gut associated limphoid tissue – GALT). W występujących pod błoną śluzową jelita komórkach, dzięki antygenom bakteryjnym, dochodzi do treningu immunologicznego, który silnie kształtuje odporność śluzówkową. Prawidłowa mikrobiota stymuluje odporność przez pobudzanie limfocytów, plazmocytów, makrofagów i granulocytów [11–13]. Jednym z procesów kształtujących odporność śluzówkową jest wytwarzanie wydzielniczej immunoglobuliny A (sIgA) na powierzchni śluzówek. Wpływ na syntezę sIgA mają m.in. bakterie z rodzaju Enterococcus. SIgA jest dimerem przeciwciał połączonym ze składnikiem sekrecyjnym chroniącym go przed proteazami w świetle jelita. Powstaje przy transporcie przez komórki nabłonka IgA (wytwarzanych przez plazmocyty) połączonych ze swoistym receptorem. Ze względu na właściwości ochronne występuje w płynach ustrojowych, m.in. mleku matki, ślinie, łzach, wydzielinie nosowej, wydzielinach żołądka i jelit. SIgA stanowi pierwszą linię obrony podczas kontaktu z antygenami toksyn, bakterii i wirusów, które dostały się do przewodu pokarmowego lub oskrzeli, układu moczowo-płciowego i pomaga usunąć je z organizmu. Ponadto sIgA zapobiega adhezji patogenów do komórek nabłonka oraz wnikaniu antygenów do błon śluzowych [13–16]. 
Badanie poziomu sIgA służy więc ocenie odporności śluzówkowej, czyli aktywności tkanek limfatycznych związanych z jelitem (GALT). Obniżony poziom markera może wskazywać na choroby alergiczne i zaburzenia układu immunologicznego, natomiast podwyższony – na występowanie miejscowego stanu zapalnego i reakcję obronną śluzówki jelita. Wskazaniami do badania poziomu sIgA w kale są nawracające infekcje, choroby na tle alergicznym oraz wszystkie choroby związane z zaburzoną pracą układu immunologicznego, np. atopowe zapalenie skóry. Dodatkowo analiza stężenia sIgA może służyć ocenie rezultatów terapii immunomodulacyjnej, np. terapii mikrobiologicznej (tabela 1).
Kolejnym markerem odporności śluzówkowej jest beta-defensyna 2 (tabela 1). Produkowana jest głównie przez komórki nabłonkowe, ale także monocyty, makrofagi, keratynocyty i komórki dendrytyczne pochodzenia makrofagowego. W związku z tym głównymi miejscami działania beta-defensyn są błony śluzowe w jamie ustnej i nosowej, gruczołach ślinowych i migdałkach, przewodzie pokarmowym (żołądku, jelicie grubym i cienkim), gruczołach mlekowych, drogach moczowo-płciowych oraz w skórze [17, 18]. Wykazano, że beta-defensyny działają silnie przeciwinfekcyjnie, szczególnie przeciwbakteryjnie i przeciwwirusowo, a po...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy