Dołącz do czytelników
Brak wyników

Psychodietetyka , Otwarty dostęp

11 maja 2022

NR 2 (Kwiecień 2022)

Psychorównowaga dla insulinoopornych – wskazówki psychodietetyczne

0 353

Diagnoza, która budzi niepokój

Insulinooporność to stan obniżonej wrażliwości tkanek na działanie insuliny, hormonu odpowiedzialnego m.in. za regulowanie stężeń glukozy. Poziom glukozy zaczyna przyjmować nieprawidłowe wielkości, a stan ten może z kolei doprowadzić do rozwoju cukrzycy typu 2. Zazwyczaj jednak przez wiele lat udaje się uniknąć rozwoju tej choroby dzięki nadprodukcji insuliny (hiperinsulinemii) [1]. Hiperinsulinemia stanowi obronę organizmu przed wystąpieniem cukrzycy, ale prowadzi do licznych nieprawidłowości w funkcjonowaniu organizmu. Odpowiada m.in. za tendencję do tycia, stłuszczenie wątroby, zaburza gospodarkę cholesterolem, regulację ciśnienia krwi czy pracę jajników [2]. Insulinooporność często towarzyszy innym chorobom i może być przez nie wywoływana. Będą to: zespół policystycznych jajników, niedoczynność tarczycy czy problemy w wydzielaniu kortyzolu lub prolaktyny [3]. Dlatego insulinooporność może występować u osób z prawidłową masą ciała [4]. Niestety poziom insuliny, który jest podstawą do diagnostyki, nie należy do często zlecanych badań. Coraz więcej specjalistów zwraca uwagę na problem współwystępowania insulinooporności z dietą wysokoenergetyczną i innymi chorobami, zachęcając pacjentów do podjęcia diagnostyki w tym kierunku, zwłaszcza jeśli występują dodatkowe objawy, które wpływają na jakość życia pacjenta. Insulinooporność stała się w ostatnim czasie modnym tematem, warto, aby towarzyszyła temu rzetelna wiedza i odpowiednie wsparcie specjalistów.

Dysfunkcje towarzyszące insulinooporności i ich wpływ na dobrostan psychiczny

Psychodietetyczne spojrzenie na problem insulinooporności wiąże się z analizą przyczyn, które prowadzą do jej wystąpienia, oraz objawów, które insulinooporności towarzyszą. Przyczyny tego zaburzenia bardzo często wiążą się z prowadzonym przez pacjentów stylem życia, natomiast objawy znacząco obniżają jakość życia i wpływają na poziom motywacji do podjęcia działań zapobiegawczych rozwojowi insulinooporności.
Przyglądając się rysunkowi z czynnikami wywołującymi czy nasilającymi insulinooporność, możemy zauważyć, że wiele z nich da się powiązać z prowadzonym stylem życia obfitującym w stres, funkcjonowaniem pod presją czasu, dysproporcją w zakresie work-life balance [5]. W licznych badaniach z udziałem ludzi wykazano, że stres emocjonalny wywołuje nadmierne stężenie glukozy we krwi, przez co trzustka zwiększa wydzielanie insuliny, a to może prowadzić do insulinooporności. Dowiedziono też, że wśród osób, które często znajdują się w sytuacjach stresowych, znacznie częściej występują: insulinooporność, otyłość, nadciśnienie tętnicze oraz zwiększa się ryzyko zapadalności na choroby układu sercowo-naczyniowego. Zaobserwowano, że osoby ze skłonnością do występowania insulinooporności charakteryzują się pracoholizmem, wysokimi ambicjami, a jednocześnie niedostatecznymi mechanizmami adaptacyjnymi na zmiany zachodzące w otoczeniu, przez co odczuwają nadmierną presję [6]. Badania wskazują, że krótkotrwały stres może doprowadzić do spadku masy ciała, natomiast długotrwałe narażenie na stres działa odwrotnie. Sytuacje stresowe często powodują zmianę diety na wysokokaloryczną, co prowadzi do otyłości i innych chorób dietozależnych [7]. U osób aktywnych fizycznie ryzyko rozwoju insulinooporności jest zredukowane o 33–50% - nie można zapominać o znaczeniu aktywności fizycznej w radzeniu sobie ze skutkami stresu psychologicznego czy oksydacyjnego [8].
 

Czynniki spustowe lub nasilające insulinooporność związane z prowadzonym stylem życia:

  • nieprawidłowa dieta (wysokokaloryczna, restrykcyjna, niedoborowa),
  • siedzący tryb życia, brak ruchu,
  • otyłość,
  • używki (palenie, nadużywanie alkoholu),
  • zbyt mała ilość snu,
  • intensywny tryb życia i duża ilość stresu.


Największe wyzwania psychodietetyczne w terapii insulinooporności

Wyzwania psychodietetyczne, przed jakimi stoją specjaliści, dotyczą odpowiedniego zaprojektowania interwencji dietetycznych, a także psychologicznych, by mimo występujących objawów wzmacniać motywację pacjentów do wprowadzenia zmian zdrowotnych. Przedstawiona poniżej tabela (tab. 1) zawiera wykaz występujących często objawów IO [3] oraz wyzwań, jakie generują, i ich wpływu na dobrostan pacjenta.
Interwencje dietetyczne i zmiany w stylu życia w postaci odpowiedniej diety, zwiększonej aktywności fizycznej i dobranej suplementacji mogą wpłynąć na zmniejszenie uciążliwości objawów, ale musimy też pamiętać, że objawy będą wpływały na motywację do wytrwania we wprowadzanych zmianach. Przewlekły stres jest zarówno jednym z czynników mających znaczenie w patogenezie insulinooporności, ale również towarzyszy on występującym objawom i przekonaniom, jakie pacjent tworzy na tej podstawie na swój temat. Stan fizyczny oraz blokady psychologiczne będą utrudniały wprowadzanie wielu zmian w krótkim czasie.
 

Tabela 1. Wyzwania psychodietetyczne przy insulinooporności oraz proponowane interwencje
Problemy towarzyszące pacjentom przy insulinooporności Wyzwania psychodietetyczne Możliwe do podjęcia interwencje
Przewlekłe zmęczenie, senność Przekonanie pacjenta, że jest nieporadny życiowo, nieefektywny w pracy Wyjaśnienie, że zmęczenie jest objawem i ważne jest reagowanie na spadki energii inaczej niż przez przekąski węglowodanowe, np. przez spacer czy drzemkę
Nagłe napady głodu (szczególnie na produkty słodkie) Odczuwanie braku skuteczności i poczucia winy, zwłaszcza kiedy pacjent ma przekonanie, że powinien zrezygnować ze słodyczy. Błędne koło restrykcji i przejadania się Zwrócenie uwagi na sytość posiłków. Prowadzenie dzienniczka z zaznaczaniem potraw i produktów, które ją zapewniają
Trudności w koncentracji, uczucie „mgły” podczas myślenia Wpływają na poziom frustracji i brak zaangażowania w działanie. Pojawia się problem z realizowaniem zadań pod presją czasu Zwrócenie uwagi na aspekt regeneracji. Zastosowanie bloków czasowych w realizowaniu zadań z uwzględnieniem czasu na odpoczynek. Eliminowanie dystraktorów (wyłączenie aplikacji, ergonomiczne stanowiska pracy)
Rozdrażnienie, zmienne nastroje Generują stres, napięcie i reakcje, które w następstwie wywołują poczucie winy. Wpływają na poziom motywacji do wprowadzenia zmian Rozpoznawanie i nazywanie odczuwanych emocji. Analiza sytuacji, które je generują. Projektowanie działań przywracających stan równowagi: aktywność, techniki oddechowe, rutyna snu
Rogowacenie ciemne (ciemne plamy pod pachami, na szyi, na dłoniach), rozrost brodawkowy skóry, nadmierne owłosienie  Wpływają na samoocenę i poczucie własnej wartości. Obniżają satysfakcję z funkcjonowania w relacjach i z życia seksualnego  Rozmowa na temat metod medycyny estetycznej mogących pomóc pozbyć się części problemów. Stworzenie listy polecanych specjalistów, gabinetów, gdzie pacjent będzie odpowiednio zaopiekowany. Rozmowa na temat emocji i obaw, które towarzyszą tym objawom, czego głównie dotyczą?
Problemy ze schudnięciem przy nadwadze i otyłości Wpływają na samoocenę i poczucie własnej wartości. Obniżają motywację do wprowadzania zmian. Obniżają poczucie własnej skuteczności Wprowadzanie zmian powoli na zasadzie dostosowywania zmian do życia pacjenta, a nie dostosowywania pacjenta do wytyczonych zasad. Opracowanie planu minimum, optimum i maksimum w zależności od ilości energii dziennej 

Źródło: Opracowanie własne.

Wybrane interwencje psychodietetyczne do zastosowania przy insulinooporności

Warto zwrócić uwagę na gotowość pacjenta do wprowadzania zmian zdrowotnych. Błędem często popełnianym przez specjalistów jest zachęcanie pacjenta do podejmowania wielu zmian oraz restrykcji w spożywaniu słodyczy. Wykluczanie tego rodzaju produktów wydaje się uzasadnione w kontekście wiedzy na temat zdrowia i żywienia, natomiast może być trudne psychologicznie. Wielu pacjentów jest przyzwyczajonych do spożywania słodkich produktów i duże restrykcje w tym zakresie mogą wywołać opór. Badania wskazują, że duże restrykcje prowadzą do przejadania się zakazanymi produktami [9]. Zmiany warto wprowadzać stopniowo i zamiast ograniczeń skupiać uwagę pacjenta na możliwościach. Tabela 2 zawiera pytania, które mogą stanowić podstawę do ułożenia wspólnie z pacjentem łagodnego planu działania.
 

Tabela 2. Metoda małych kroków we wprowadzaniu zmian zdrowotnych – pytania
Co mogę zacząć robić? Czego mogę robić mniej?
Czego mogę robić więcej? Co mogę robić w inny sposób?

Źródło: Opracowanie własne.

Kolejnym ważnym aspektem jest zrozumienie przez specjalistę trudności, z jakimi pacjent się zmaga ze względu na objawy IO. Senność, zmęczenie, rozdrażnienie będą wpływały na wahania poziomu motywacji i zaangażowania. Pod tym względem warto opracować z pacjentem trzy plany działania: minimum, optimum i maksimum, z wzięciem pod uwagę dziennych zasobów energii. Pomoże to pacjentowi wytrwać w procesie zmiany, nawet jeśli wykona tylko plan minimum oraz odbuduje poczucie własnej skuteczności, które może być zachwiane wcześniejszymi doświadczeniami z odchudzaniem.
Jednym z kluczowych elementów zachowania równowagi psychofizycznej jest zwrócenie uwagi na poziom stresu i aspekty związane z regeneracją organizmu. Pamiętajmy, że insulinooporność wiąże się z występowaniem permanentnego stanu zapalnego, który jest stresem dla ciała [10]. Uzupełnieniem technik psychologicznych w radzeniu sobie ze stresem mogą być probiotyki oraz ukierunkowane na nastrój psychobiotyki. Badania naukowe M. Messaoudiego i wsp. wskazały, że istnieją szczepy bakterii, które mogą znacząco obniżać poziom kortyzolu oraz łagodzić objawy psychiczne wywołane stresem [11]. Są to szczepy Lactobacillus helveticus Rosell® 52 oraz Bifidobacterium longum Rosell® 175. Uczestnicy badania odczuli efekty już po 30 dniach suplementacji diety psychobiotykiem. Autorzy zwrócili uwagę, że bakterie probiotyczne mogą poprawiać stan psychiczny nie tylko przywracając równowagę mikrobioty jelitowej i zmniejszając zapalenie, ale także poprzez regulację osi podwzgórze-przysadka–nadnercza [11]. Możliwe, że przyjmowanie probiotyków mogłoby zapobiegać zaburzeniom składu mikrobioty jelitowej w następstwie przewlekłego stresu, a przez to wpływać na zmniejszenie stanu zapalnego. Badania na myszach wykazały, że infekcje bakteryjne przewodu pokarmowego i powodowany przez nie długotrwały stan zapalny korelowały z aktywacją obszarów mózgu związanych z lękiem i z występowaniem zachowań lękowych [12]. Pozostałe techniki redukcji stresu warte zastosowania to umiarkowana aktywność fizyczna, praktyka uważności czy wprowadzenie technik oddechowych [13, 14]. Prostą i możliwą do wykonania przez większość pacjentów techniką jest ćwiczenie oddychania nosem przez kilka minut, z regularnym wydłużaniem tego czasu. Badania wskazują, że oddychanie przez usta wiąże się z hiperwentylacją, czyli niekorzystnymi zmianami biochemicznymi krwi – powoduje to niedotlenienie mózgu, mięśni i serca, przez co czujemy się zmęczeni i mamy problemy z koncentracją. Nos produkuje ważną dla naszego ciała substancję: tlenek azotu, który pełni funkcję neuroprzekaźnika, reguluje ciśnienie krwi, ciśnienie płucne, pracę serca, mięśni oraz rozszerza drogi oddechowe, co fizjologicznie redukuje napięcie wywołane stresem. Oddychanie nosem wymaga skupienia i uważności, a to również pozwala obniżać napięcie i redukować stres [15, 16].
Insulinooporność wymaga wsparcia dietetycznego i psychologicznego w zakresie adaptacji do nowych zasad w prowadzonym stylu życia. Interwencje, ze względu na występujące objawy, powinny być wprowadzane łagodnie z wzięciem pod uwagę dotychczasowego funkcjonowania pacjenta w życiu codziennym. Konieczne będzie zwrócenie uwagi na potrzebę regeneracji organizmu oraz wprowadzenie technik redukcji stresu i napięcia dobranych indywidualnie. 


Bibliografia

  1. Freeman J., Newman S. Insulin Resistance: New Developments. New York: Nova Science Publishers, 2013.
  2. Szurkowska M., Szafraniec K., Gilis-Januszewska A. et al. Insulin resistance indices in population-based study and their predictive value in defining metabolic syndrome. Prz Epidemiol, 2005, 59, 743751.
  3. Samuel V., Shulman G. The pathogenesis of insulin resistance: Integrating signaling pathways and substrate flux. J Clin Invest. 2016, 126(1), 12–22, doi:10.1172/JCI77812.
  4. Kim S.H., Abbasi F. Myths about Insulin Resistance: Tribute to Gerald Reaven. Endocrinol Metab. 2019, 34(1), 47, doi:10.3803/EnM.2019.34.1.47.
  5. Suliburska J., Kuśnierek J., Czynniki żywieniowe i pozażywieniowe w rozwoju insulinooporności. Wybrane problemy kliniczne. Forum Zaburzeń Metabolicznych, 1(3), 2010, 177–183.
  6. Strike P.C., Steptoe A. Psychosocial factors in the development of coronary artery disease. Prog Cardiovasc Dis, 2004, 46, 337–347.
  7. Cohen B.E., Panguluri P., Na B., Whooley M.A. Psychological risk factors and the metabolic syndrome in patients with coronary heart disease: findings from the Heart and Soul Study. Psychiatry Res, 2010, 175, 133–137.
  8. Balkau B.M., Vernay M.M., Mhamdi L. The incidence and persistence of the NCEP (National Cholesterol Education Program) metabolic syndrome. The French D.E.S.I.R. study. Diabetes Metab, 2003, 29, 526–532.
  9. Fairburn Ch.G. Jak pokonać objadanie się. WUJ, Kraków, 2014.
  10. Matulewicz N., Karczewska-Kupczewska M. Insulin resistance and chronic inflammation. Postępy Hig Med Dośw (online), 2016, 70, 1245–1257, e-ISSN 1732-2693.
  11. Messaoudi M., Violle N., Bisson J.F., Desor D., Javelot H., Rougeot C. et al. Beneficial psychological effects of a probiotic formulation (Lactobacillus helveticus R0052 and Bifidobacterium longum R0175) in healthy human volunteers. Gut Microbes, 2011, 2(4), 256–261.
  12. Goehler L.E., Park S.M., Opitz N. et al. Campylobacter jejuni infection increases anxiety-like behavior in the holeboard: Possible anatomical substrates for viscerosensory modulation of exploratory behavior. Brain Behav Immun, 2008, 22(3), 354–366.
  13. Creswell J.D., Lindsay E.K. How does mindfulness training affect health? A mindfulness stress buffering account. Current Directions in Psychological Science, 2014, Vol. 23(6), doi: https://doi.org/10.1177/0963721414547415.
  14. Sygit-Kowalkowska E. Radzenie sobie ze stresem jako zachowanie zdrowotne człowieka–perspektywa psychologiczna. Hygeia Public Health, 2014, 49(2), 202–208.
  15. Jamshaid S.. Evidence for the cure of flu through nose breathing. International Journal of Advance Research, 2013, 1, 1–9.
  16. Luiking Y.C., Engelen M.P., Deutz N.E. Regulation of nitric oxide production in health and disease. Curr Opin Clin Nutr Metab Care, 2010, 13(1), 97–104, doi:10.1097/MCO.0b013e328332f99d.

Przypisy