Dołącz do czytelników
Brak wyników

Układ trawienny i probiotykoterapia

28 kwietnia 2021

NR 2 (Kwiecień 2021)

Mechanizmy działania probiotyków w profilaktyce, wspomaganiu leczenia i budowaniu odporności

122

Zaburzenia mikrobioty, czyli dysbioza jelitowa, są niezwykle powszechne. Dlatego istnieje potrzeba wykorzystania różnych mechanizmów działania probiotyków w profilaktyce, wspomaganiu leczenia i budowaniu odporności pacjentów z nadwagą i zaburzeniami metabolicznymi. W badaniach stwierdzono wiele właściwości szczepów probiotycznych związanych z utrzymaniem równowagi w jelicie, metabolizmem oraz układem immunologicznym. Wsparcie probiotyczne może być korzystne w zapobieganiu atopii i alergii, budowaniu odporności pacjentów w różnym wieku.

Wprowadzenie

Obecnie coraz więcej badań wskazuje, że znaczenie mikrobioty jelitowej w budowaniu zdrowia i odporności człowieka jest niezwykle istotne. Już podczas ciąży, porodu i pierwszych miesięcy życia człowieka mogą wystąpić zaburzenia prawidłowej mikrobioty matki i kolonizacji noworodka, co ma wpływ na późniejszą strukturę ilościową i jakościową bakterii jelitowych oraz na zdrowie dziecka. Kluczowym etapem w kształtowaniu się mikrobioty człowieka jest poród [1, 2]. Jego rodzaj (poród fizjologiczny vs. poród przez cięcie cesarskie) oraz terminowość porodu (przedwczesny vs. terminowy), status zdrowotny matki oraz ewentualne zastosowanie antybiotyków, zarówno u ciężarnej, jak i noworodka, są ważnymi czynnikami wpływającymi na mikrobiotę. W pierwszym roku życia dziecka korzystne jest karmienie piersią, unikanie antybiotyków oraz odpowiednie rozszerzanie diety dziecka. Coraz częściej sugeruje się, że również środowisko życia i kontakt z rodzeństwem, rówieśnikami oraz zwierzętami, np. psem czy kotem, mają pozytywny wpływ na mikrobiotę jelitową [1–4]. W badaniu kohortowym przeprowadzonym przez Wu i wsp. w grupie 136 098 dzieci poszukiwano czynników sprzyjających ryzyku wystąpienia astmy. Czynnikami zwiększającymi ośmiokrotnie występowanie astmy były: poród przez cięcie cesarskie, leczenie antybiotykami w trakcie ciąży, przyjmowanie antybiotyków w pierwszym roku życia i brak rodzeństwa [4].
W populacji dorosłej czynnikami zaburzającymi mikrobiotę są nieprawidłowa dieta (wysokoprzetworzona, mało urozmaicona, uboga w prebiotyki), stres, choroby współistniejące oraz przyjmowane leki (np. antybiotyki, inhibitory pompy protonowej i niesteroidowe leki przeciwzapalne). Dysbiozę jelitową zaobserwowano u pacjentów z zaburzeniami czynnościowymi przewodu pokarmowego (biegunki, wzdęcia, zaparcia, zespół jelita nadwrażliwego), alergią i atopowym zapaleniem skóry (AZS), a także zaburzeniami psychicznymi (depresja, schizofrenia, stany lękowe) oraz neurorozwojowymi (zaburzenia ze spektrum autyzmu, ADHA). Postuluje się związek zaburzeń mikrobioty jelit z chorobami cywilizacyjnymi, szczególnie otyłością, cukrzycą typu 2, nadciśnieniem, co dodatkowo zwiększa ryzyko zaburzeń i chorób układu sercowo-naczyniowego [1–7]. Ponadto dysbiozę jelitową zaobserwowano u pacjentów z chorobami autoimmunizacyjnymi, np. celiakią, cukrzycą typu 1, nieswoistymi chorobami zapalnymi jelit (IBD) oraz reumatoidalnym zapaleniem stawów [1, 5–7]. 
Obecny styl życia, mianowicie stres, nieprawidłowa dieta i wspomniane schorzenia, niestety, nie sprzyjają mikrobiocie jelitowej, stąd potrzeba przywrócenia równowagi mikrobiologicznej w jelicie. Bardzo istotna dla mikrobioty jest różnorodna i bogata w błonnik dieta (warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, orzechy i nasiona). W wymienionych produktach znajdują się też substancje prebiotyczne, do których należą niektóre frakcje błonnika rozpuszczalnego, wykazują one korzystny wpływ na mikrobiotę jelitową oraz zdrowie człowieka. Jednymi z bardziej obiecujących kierunków badań nad modyfikacjami mikrobioty wydają się analizy dotyczące działania szczepów probiotycznych [7].

POLECAMY

Czy każdy Lactobacillus jest probiotykiem?

Przeprowadzono wiele badań nad efektywnością i mechanizmami działania bakterii jelitowych oraz szczepów probiotycznych. Dokładna definicja probiotyków została przedstawiona przez Food and Agriculture Organization (FAO) i World Health Organization (WHO) – według niej probiotyki to żywe mikroorganizmy, które podawane w odpowiedniej dawce, wywierają korzystny wpływ na zdrowie gospodarza [8]. W opracowaniu International Scientific Associaciation for Probiotics and Prebiotics (ISAPP) panel lekarzy ekspertów potwierdził tę definicję, zwracając uwagę też na bezpieczeństwo stosowanych szczepów [9, 10]. Jednocześnie w opracowaniach naukowych podkreślana jest szczepozależność właściwości probiotyków oraz stosowanie ich u grup wiekowych, wśród których przebadano ich efektywność i bezpieczeństwo. 
Warto pamiętać, że oznaczenie szczepowe, czyli ciąg cyfr i/lub liter, zapisany za nazwą rodzajową i gatunkową bakterii, potwierdza jej przynależność taksonomiczną. W badaniach klinicznych naukowcy posługują się właśnie nazwami rodzajowymi, gatunkowymi i oznaczeniami szczepowymi badanych bakterii. Nie stosuje się tu nazw handlowych. Natomiast w ulotce lub na opakowaniu każdego wysokiej jakości probiotyku znajdują się pełne nazwy szczepu lub szczepów. Dobór właściwego szczepu lub kombinacji szczepów jest związany z określeniem celu, który zamierzamy osiągnąć. Przykładowo w zapobieganiu biegunce poantybiotykowej w trakcie stosowania antybiotyku należy wybrać szczep z udokumentowanym badaniami działaniem w tej dolegliwości. Tę właściwość szczepów określa się mianem adekwatności doboru szczepu do poszczególnych schorzeń (disease-specific) [9–11]. Osobno powinno się rozważać efektywność i bezpieczeństwo poszczególnych szczepów probiotycznych wśród poszczególnych grup badanych, tj. noworodków, ciężarnych, dzieci i dorosłych [9, 11]. 
Co do dawkowania przyjęto, że minimalną dawkę wywołującą efekt terapeutyczny, w przypadku bakterii jest 106–109 CFU (colony forming units – komórki/jednostki tworzące kolonie) [10, 12]. 
W przypadku również stosowanych drożdżaków probiotycznych Saccharomyces boulardii polecana dawka powinna mieścić się w przedziale 250–500 mg/dzień [13].

Mechanizmy działania probiotyków związane z odpornością

Jest wiele korzystnych dla zdrowia właściwości szczepów probiotycznych potwierdzonych badaniami. Działanie tych szczepów zachodzi na drodze zróżnicowanych mechanizmów. Najczęściej klasyfikuje się je ze względu na mechanizmy związane z utrzymaniem homeostazy w jelicie, funkcjami metabolicznymi oraz immunologicznymi (rys. 1) [14].
 

Rys. 1. Mechanizmy działania probiotyków


Do najpowszechniejszych właściwości bakterii probiotycznych należą synteza kwasu mlekowego zakwaszającego treść jelitową, produkcja enzymów rozkładających resztki pokarmowe (węglowodany złożone i pochodne białek), kwasy żółciowe oraz produkcja witamin z grupy B, witaminy K, folianów. Bakterie z rodzaju Bifidobacterium spp. i Lactobacillus spp. są bardzo istotne dla utrzymania homeostazy w jelicie, w związku z tym najczęściej znajdują się one w produktach probiotycznych. Poza wcześniej wymienionymi właściwościami pełnią one funkcje ochronne, przylegając (adhezja) do receptorów na powierzchni nabłonka jelitowego [7, 10]. Liczba tych receptorów jest ograniczona, dlatego prawidłowa liczebność bakterii ochronnych i zajęcie miejsc adhezji bakteriom i grzybom potencjalnie chorobotwórczym, znacznie utrudnia ich rozwój. W ten sposób działają szczepy probiotyczne w trakcie i po antybiotykoterapii, których obecność zapobiega przerostom bakterii mogących powodować biegunkę poantybiotykową i ostrą biegunkę spowodowaną rozrostem toksynotwórczych bakterii Clostridum difficille lub przerostem grzybów Candida albicans. Poza konkurencją o miejsce w jelicie zachodzi też konkurencja o substancje odżywcze z grzybami i bakt...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy