Dołącz do czytelników
Brak wyników

Żywienie a alergie skórne

Artykuł | 20 stycznia 2019 | NR 3
292

Skóra jest narządem o złożonej budowie i fizjologii, który oddziela organizm człowieka od środowiska zewnętrznego oraz pełni w nim liczne i bardzo istotne funkcje. Jedną z podstawowych funkcji skóry jest ochrona organizmu przed negatywnym wpływem czynników środowiskowych. Wśród rozmaitych problemów skórnych, które dotykają duży odsetek dzisiejszego społeczeństwa, coraz większym problemem stają się alergie skórne, które należą do najbardziej znanych reakcji alergicznych charakteryzujących się intensywnymi reakcjami uczuleniowymi skóry. Alergia skórna jest wywołana przez antygen, który powoduje niepożądaną reakcję układu immunologicznego w organizmie, a reakcja ta może wystąpić po spożyciu pokarmu, leku zawierającego daną substancję chemiczną bądź roślinną czy też w kontakcie z tworzywami sztucznymi, metalami itp. Warto podkreślić, że występowanie alergii skórnych może być ściśle związane z alergią pokarmową. Do najczęściej spotykanych postaci alergii skórnych zalicza się pokrzywkę, atopowe zapalenie skóry (AZS) i kontaktowe zapalenie skóry [1, 2].

POLECAMY

Atopowe zapalenie skóry, a także kontaktowe alergiczne zapalenie skóry są chorobami manifestującymi się klinicznie świądem oraz objawami wyprysku. Zdecydowana większość chorych na AZS prezentuje IgE-zależną reakcję alergiczną w odniesieniu do alergenów pokarmowych, pyłku roślin, roztocza kurzu domowego, grzybów pleśniowych oraz sierści zwierząt. Choroba najczęściej rozpoczyna się w okresie wczesnego dzieciństwa i ma udowodnione podłoże genetyczne. Wyprysk atopowy charakteryzuje się przewlekłym przebiegiem z okresami zaostrzeń i remisji, a częstość występowania AZS jest różna w poszczególnych krajach i zależy od wieku. W atopowym zapaleniu skóry obserwuje się zaburzenia procesów biochemicznych w naskórku, które są związane z metabolizmem nienasyconych kwasów tłuszczowych. Na skutek zmniejszenia aktywności enzymu delta-6-desaturazy zahamowaniu ulega przemiana kwasu linolenowego do kwasu gamma-linolenowego. Następstwem tego są zaburzenia podziałów komórkowych w naskórku, co przyczynia się do znacznej suchości skóry i zwiększenia jej wrażliwości na działanie zewnętrznych czynników drażniących. Badania pokazują, że alergie pokarmowe występują u 15–40% pacjentów z AZS [4–7].

Pod pojęciem alergii pokarmowej należy rozumieć negatywne skutki dla zdrowia wynikające ze swoistej odpowiedzi immunologicznej, która występuje w sposób powtarzalny po ekspozycji na dany antygen pokarmowy. Częstość występowania alergii pokarmowej w populacji krajów silnie zurbanizowanych wzrasta na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci. W większości przypadków alergia na pokarm rozwija się w ciągu pierwszych dwóch lat życia, lecz coraz częściej dotyczy ona również młodzieży i osób dorosłych. Reakcja kliniczna po kontakcie z alergenem może wystąpić w ciągu kilku minut do kilku godzin od spożycia pokarmu. Do najczęściej uczulających pokarmów należą białka mleka krowiego, jaja, pszenicy (zwłaszcza u dzieci), a także ryby, owoce morza, orzechy, pomidory, seler oraz przyprawy. Wywiad lekarski jest najważniejszym etapem postępowania diagnostycznego, który umożliwia wstępną identyfikację potencjalnego alergenu pokarmowego i zaplanowanie dodatkowych badań pomocniczych [8–11].

Tabela 1. Najczęstsze objawy nadwrażliwości pokarmowej [3]

Układ Częstość Symptomy
przewód pokarmowy 50–80% biegunka, ból brzucha, nudności, wymioty
skóra 20–40% atopowe zapalenie skóry, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy
układ oddechowy 10–25% astma, nieżyt nosa
układ sercowo-naczyniowy 10–15% wstrząs anafilaktyczny

 

Tabela 2. Ryzyko wystąpienia choroby alergicznej określone na podstawie wywiadu rodzinnego [3]

Występowanie atopii w rodzinie Odsetek dzieci prezentujących alergię
rodzice i rodzeństwo bez symptomów atopii 5–15%
symptomy atopii u jednego z rodziców 20–40%
symptomy atopii u jednego z rodzeństwa 25–35%
symptomy atopii u obojga rodziców 40–60%
taka sama choroba atopowa u obojga rodziców  50–80%

 

Czynniki ryzyka wystąpienia alergii i/lub nadwrażliwości na pokarm [3, 12]:

  • pochodzenie azjatyckie lub afrykańskie,
  • płeć męska,
  • uwarunkowania genetyczne (dodatni wywiad w kierunku chorób atopowych u rodziców i/lub rodzeństwa),
  • współwystępowanie innych chorób alergicznych (np. atopowe zapalenie skóry, astma, alergiczny nieżyt nosa),
  • nieprawidłowe nawyki żywieniowe (np. zbyt wczesne lub zbyt późne wprowadzanie pokarmów uzupełniających u niemowląt, niedobór witaminy D, niskie spożycie antyoksydantów i długołańcuchowych wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3),
  • przewlekłe stosowanie inhibitorów pompy protonowej (ze względu na wtórnie zaburzony proces trawienia potencjalnych alergenów znajdujących się w żywności).

Eliminacja szkodliwego pokarmu z codziennej diety jest jedynym skutecznym sposobem redukcji objawów udokumentowanej nadwrażliwości na pokarm. Nie ma dowodów naukowych sugerujących, że dieta eliminacyjna w czasie ciąży wpływa na zmniejszenie ryzyka wystąpienia choroby alergicznej u dziecka [13, 14]. 

Wyeliminowanie z diety pokarmu alergizującego i wprowadzenie w jego miejsce produktu alternatywnego o równoważonej wartości odżywczej może być trudne do realizacji w codziennej praktyce, zwłaszcza jeśli konieczna jest eliminacja kilku lub kilkunastu alergenów. Taka interwencja żywieniowa wiąże się nierzadko z ryzykiem niedoborów ilościowych oraz jakościowych (mikro- i makroskładniki diety), co w dłuższej perspektywie może prowadzić do różnorodnych problemów zdrowotnych [15, 16]. 

Na przykład u dzieci z alergią pokarmową obserwuje się:

  1. niedobory energetyczne, 
  2. zmniejszoną konsumpcję białka,
  3. zmniejszone spożycie tłuszczów (również kwasu DHA),
  4. zbyt małą podaż błonnika pokarmowego,
  5. niedobory witamin (A, D, E, B2 – ryboflawiny, B3 – niacyny),
  6. niedobory składników mineralnych (szczególnie wapnia na diecie bezmlecznej, a także żelaza).

Istnieje hipoteza, że niskie spożycie kwasów omega-3 (np. w postaci tłustych ryb morskich) przez matki sprzyja zwiększeniu poziomu prozapalnych kwasów omega-6, co może zwiększać ryzyko rozwoju alergii i astmy. Badania epidemiologiczne wskazują na związek pomiędzy spożyciem oleju rybiego a zmniejszeniem ryzyka alergii. Przegląd systematyczny sprzed trzech lat, dotyczący wpływu spożycia przez kobiety ciężarne ryb lub suplementacji długołańcuchowymi wielonienasyconymi kwasami tłuszczowymi omega-3 na ryzyko wystąpienia alergii u potomstwa wykazał pozytywne rezultaty suplementacji, jednak ze względu na dużą heterogenność badań oraz rozbieżność wyników nie można jednoznacznie potwierdzić tej hipotezy i potrzebne są kolejne badania w celu sformułowania zaleceń stosowania LCPUFA w zapobieganiu chorobom alergicznym [17–19].

Wpływ na układ odpornościowy, w tym stymulację nieswoistych mechanizmów obronnych oraz utrzymanie homeostazy cytokinowej Th1/Th2 poprzez aktywację regulatorowych limfocytów T sprawia, że rozważa się rolę probiotyków w profilaktyce i leczeniu chorób alergicznych. Wykazano różnice mikrobioty jelitowej noworodków, które mogą wiązać się bezpośrednio ze zwiększonym ryzykiem wczesnego rozwoju atopii.

U pacjentów z atopią obserwuje się zwykle mniej bakterii z rodzaju Bifidobacterium, a więcej bakterii z rodzaju Clostridium, w porównaniu do osób bez stwierdzonej atopii [12]. Istnieją przesłanki wskazujące wyraźnie na znaczącą rolę, jaką odgrywać może zrównoważona mikrobiota jelitowa przewodu pokarmowego w dojrzewaniu układu immunologicznego [20, 21]. Probiotyki mogą zmniejszać ryzyko wyprysku atopowego u dorosłych i u dzieci (lecz nie w wieku niemowlęcym). Pozytywny efekt zaobserwowano u chorych z umiarkowanym lub ciężkim atopowym zapaleniem skóry [22–25]. Eksperci Światowej Organizacji Alergii (WAO) i Europejskiej Akademii Alergologii i Immunologii Klinicznej (EAACI) nie rekomendują przyjmowania probiotyków w profilaktyce alergii, niemniej jednak sugerują ich stosowanie (Lactobacillus rhamnosus GG) w następujących sytuacjach:

  • u kobiet ciężarnych, gdy u ich dzieci istnieje wysokie ryzyko rozwoju alergii,
  • u kobiet w okresie laktacji, jeśli u ich dzieci istnieje duże ryzyko rozwoju alergii,
  • u niemowląt z wysokim ryzykiem rozwoju alergii [3, 26].

Jak wcześniej wspomniano, zaburzenia przemiany kwasu linolenowego do kwasu gamma-linolenowego są jedną z przyczyn rozwoju atopowego zapalenia skóry, dlatego wydaje się korzystne stosowanie u chorych preparatów zawierających kwas gamma-linolenowy. Najwyższe stężenie tego kwasu występuje w nasionach ogórecznika lekarskiego i nasionach wiesiołka. Jednak opublikowane dotychczas badania kliniczne z randomizacją i podwójnie ślepą próbą nie potwierdzają skuteczności podawania preparatów zawierających w swoim składzie nasiona ogórecznika [27, 28]. Co więcej, systematyczny przegląd piśmiennictwa sprzed pięciu lat, obejmujący 27 badań i blisko 1600 uczestników, także nie wskazuje na korzyści wynikające z doustnego stosowania oleju z ogórecznika oraz oleju z wiesiołka w przypadku osób z wypryskiem atopowym [29]. Nadal rozważany jest wpływ suplementacji witamin rozpuszczalnych w tłuszczach – A, D i E – oraz cynku na ryzyko wystąpienia chorób atopowych, natomiast nie ma wciąż oficjalnie sformułowanych zaleceń dotyczących wymienionych interwencji w zapobieganiu alergii [30, 31].

W związku z dużym ryzykiem rozwoju alergii kontaktowej skóra atopowa potrzebuje starannej pielęgnacji z użyciem preparatów przebadanych dermatologicznie bez dodatku substancji konserwujących, barwiących i zapachowych. W dermokosmetykach wykorzystuje się rozmaite związki pochodzenia naturalnego, które charakteryzują się szerokim spektrum działania i pozwalają wraz z przyjmowanymi lekami przywrócić prawidłowość funkcjonowania bariery naskórkowej oraz zmniejszyć prawdopodobieństwo progresji choroby. Do najpopularniejszych grup związków pozyskiwanych z roślin i stosowanych w przebadanych dermatologicznie preparatach skierowanych do osób z atopowym zapaleniem skóry zalicza się taniny, flawonoidy, saponiny, fitosterole. Taniny posiadają właściwości przeciwzapalne, ściągające, przeciwświądowe oraz przeciwdrobnoustrojowe. Flawonoidy (np. kwercetyna, rutozyd) i saponiny (znajdujące się w lukrecji, nagietku, soi itp.) działają antyzapalnie, antyalergicznie, immunomodulująco, antybakteryjnie i przeciwwirusowo. Fitosterole (np. z owsa, soi, orzechów) z kolei uelastyczniają skórę, wzmacniają barierę naskórkową, zwiększają ilość lipidów w skórze oraz działają przeciwzapalnie, regenerująco, immunostymulująco i przeciwalergicznie na skórę [32, 33].

Leczenie AZS, pomimo nieustannego postępu wiedzy, nadal stanowi poważny problem terapeutyczny. Obecnie prowadzone są badania nad wprowadzeniem nowych preparatów do leczenia choroby, które mają na celu przyniesienie ulgi...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy