Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zapobieganie chorobom

5 czerwca 2019

NR 1 (Luty 2019)

Zespół jelita nadwrażliwego w kontekście stanów lękowych i depresyjnych

0 125

Zespół jelita nadwrażliwego (irritable bowel syndrome – IBS) jest często określany jako zespół jelita nadpobudliwego, cierpienie spastyczne, zespół jelita drażliwego, zaburzenia czynnościowe jelita grubego. Zespół jelita nadwrażliwego to choroba czynnościowa jelit, do której objawów należą zaburzenia oddawania stolca – zarówno biegunki, jak i zaparcia, częste bóle i wzdęcia oraz skurcze. Poza ww. objawami bardzo często u osób dotkniętych tą jednostką chorobową pojawia się szereg innych objawów, które nie są związane z układem pokarmowym. Można tu wymienić choćby poczucie lęku, objawy depresji czy poczucie zagrożenia, drażliwość lub obojętność [1, 2].

Postaci zespołu jelita nadwrażliwego

Według IV Kryteriów Rzymskich można wyróżnić cztery główne podtypy IBS:

  • IBS z zaparciem (IBS-C),
  • IBS z biegunką (IBS-D), 
  • mieszana postać IBS (IBS-M),
  • niesklasyfikowana postać IBS (IBS-U) [1, 3–5].

Przyczyny występowania IBS – czynniki ryzyka

Na potrzeby niniejszego artykułu skupiono się na trzech czynnikach:

1. Czynniki psychologiczne
Wykazano, iż osoby cierpiące na IBS bardzo często mają różnego rodzaju problemy psychologiczne: problemy psychospołeczne, depresję, lęki, hipochondrię, zaburzenia osobowości. Częste oddawanie gazów, uporczywe biegunki, wywołują uczucie lęku i ogromnego wstydu. Osoby te zaczynają się izolować, unikają towarzystwa, mają obniżoną samoocenę i coraz bardziej popadają w stany depresyjne [6, 7].

Nie wykazano jednak, czy zaburzenia psychiczne w bezpośredni sposób wpływają na wywołanie objawów IBS, czy są one tylko objawem wciąż nawracających i pogłębiających się problemów z układem pokarmowym. Określenie, czy zmiany psychiczne u tych osób są przyczyną, skutkiem, czy objawem choroby, jest bardzo trudne. Objawy zespołu jelita nadwrażliwego są często bagatelizowane przez środowisko medyczne. Nieleczone wywołują coraz większe cierpienie chorego, przez co popada on w problemy natury emocjonalnej. 

U części osób objawy zespołu jelita nadwrażliwego, towarzyszące chorym od wielu lat, nie były powodem zgłaszania się do lekarza. Pod wpływem czynników psychologicznych, takich jak stres, śmierć, choroba w rodzinie, utrata partnera, objawy były tak nasilone, że nie były już w żaden sposób akceptowane przez chorych. Inna część pacjentów w obliczu pojawienia się sytuacji trudnych emocjonalnie traci zdolność do radzenia sobie z najmniejszymi nawet dolegliwościami (również ze strony układu pokarmowego), których w codziennym życiu nawet by nie zauważały. Z zaburzoną nadmierną odpowiedzią na czynniki silnie stresowe, a co za tym idzie – zmianami w osi mózgowo-jelitowej, są powiązane także zaburzenia ze strony autonomicznego układu nerwowego (AUN). Pacjenci ci muszą być poddawani psychoterapii, która w praktyczny sposób nauczy ich, jak walczyć ze stresem. Jeśli terapia ta nie przyniesie oczekiwanych rezultatów, należy wprowadzić leki uspokajające lub antydepresanty [1, 8, 9]. 

2. Zaburzenia pracy jelit
Zaburzenia jelitowego układu nerwowego (enteric nervous system – ENS) mogą mieć wpływ na pojawienie się zespołu jelita nadwrażliwego. ENS jest uważany za niezależny układ nerwowy, który kontroluje zarówno aktywność ruchową jelit, jak i przepływ krwi w ich świetle. Układ ten pełni swoje funkcje dzięki takim neuroprzekaźnikom jak serotonina będąca głównym neuroprzekaźnikiem układu pokarmowego i naczynioaktywny peptyd jelitowy zwany substancją P. Serotonina (5-HT) posiada swoje receptory w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym. Uważa się, że w powstawaniu IBS znaczącą rolę odgrywają receptory 5-HT3 oraz 5-HT4. Pobudzenie tego pierwszego powoduje uwolnienie substancji P i acetylocholiny, które wpływają na skurcze mięśni gładkich. Pobudzenie receptora 5-HT4 powoduje uwolnienie innych neuroprzekaźników mających wpływ na wzmożenie perystaltyki jelita. Ponadto zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym, jakie powstają podczas stresu (zaliczamy tu stany lękowe i depresyjne), mogą również prowadzić do zmian zapalnych w jelitach [2, 6, 10]. Szczególny wpływ na ten proces ma czynnik uwalniający kortykotropinę, który jest wydzielany właśnie w czasie stresu. Receptory dla kortykotropiny znajdują się w OUN, a także w jelitach. Ich stymulacja w jelitach właśnie, powoduje zmianę w ENS, co prowadzi do zmian w aktywności ruchowej, funkcji wydzielniczej i barierze jelitowej [1].

3. Czynniki żywieniowe
Wśród produktów spożywczych najczęściej wymienianych przez pacjentów mogących nasilać objawy IBS można wymienić: mleko, pszenicę, jaja, sorbitol, potrawy smażone i tłuste, kawa (kofeina), czekolada, surowe warzywa (błonnik), alkohol i przejedzenie [1, 9].

Zalecenia dietetyczne 

W ocenie sposobu żywienia niezbędne jest prowadzenie przez pacjenta dzienniczka żywieniowego. Pozwala on nie tylko na ocenę sposobu żywienia, ale jest również pomocny w ustaleniu, jakie produkty nasilają objawy choroby. 

Postępowanie dietetyczne jest uzależnione od postaci IBS, na jaką cierpi pacjent. 

Leczenie dietetyczne zaparciowej postaci IBS w głównej mierze powinno opierać się na stopniowym zwiększaniu ilości błonnika pokarmowego w diecie. Odpowiednia podaż błonnika powinna wynosić 20–50 g. Błonnik, by móc spełniać swoje funkcje, poza odpowiednią podażą musi zawierać odpowiednią frakcję. Wyróżnia się błonnik rozpuszczalny i nierozpuszczalny w wodzie. Wykonane randomizowane badania kliniczne, w tym kontrolowane placebo, wykazują, że błonnik rozpuszczalny (np. babka jajowata, babka płesznik) jest skuteczną metodą leczenia IBS (szczególnie u osób z zaparciową postacią IBS), w przeciwieństwie do błonnika nierozpuszczalnego, który może nasilać dolegliwości [15]. 

Bardzo istotna jest podaż odpowiedniej ilości płynów – zwłaszcza wody – ok. 2 l dziennie, ale także delikatnych naparów ziołowych oraz soków [1, 3, 9, 11].

W przypadku postaci biegunkowej leczenie dietetyczne polega na eliminacji z diety: gazowanych napojów, produktów zawierających fruktozę i sorbitol, kawy, alkoholu. Ważne jest zmniejszenie podaży błonnika. Produkty powinny być gotowane na parze lub w wodzie, duszone, pieczone w pergaminie [1, 3, 11].

Depresja, stany lękowe

Depresja to tzw. stan obniżonego nastroju. Objawia się ona niskim poczuciem własnej wartości, obniżoną aktywnością myślenia i przeżywania. Osoby dotknięte depresją odczuwają lęki, mają różnego rodzaju objawy somatyczne – ucisk w brzuchu i klatce piersiowej, bóle głowy, ogólne osłabienie. Często skarżą się na brak apetytu i spadek popędu seksualnego. Osoby chore na depresję często mają myśli samobójcze [12].

Stany lękowe to stany, w których pacjent nieustannie odczuwa zagrożenie. Odczucie to jest nieuzasadnione. Towarzyszące objawy somatyczne to: pocenie się, drżenie r...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy