Dołącz do czytelników
Brak wyników

Fitoterapia , Otwarty dostęp

1 lipca 2019

NR 3 (Czerwiec 2019)

Stosowanie olejków klasy terapeutycznej w szeroko rozumianej diecie

0 180

Wykorzystanie preparatów aromatycznych i smakowych, w tym ziół, coraz bardziej zaznacza się w żywieniu, jak i leczeniu. Aktualnie obserwuje się znaczący wzrost zainteresowania tymi surowcami, co jest spowodowane trendem związanym ze zdrowym odżywianiem i powrotem do naturalnych produktów. Z uwagi na fakt, że zmysł węchu odgrywa istotną rolę w odczuciu wrażeń smakowych, uzasadnione staje się wzbogacanie diety w substancje o szerokim spektrum doznań organoleptycznych.
W świecie roślinnym wykazano obecność mieszanin substancji lotnych, o różnej budowie chemicznej, które charakteryzują się silnym, na ogół przyjemnym zapachem. Należą do nich olejki eteryczne, inaczej nazywane lotnymi czy aromatycznymi, które są szeroko rozpowszechnione w świecie roślin. Mogą one występować w liściach (np. mięty pieprzowej, rozmarynu), owocach (np. pomarańczy, anyżu), kwiatach (np. lawendy, róży), korzeniach (np. arcydzięgla, lubczyku), korze (cynamonowca cejlońskiego), cebuli (czosnek) czy kłączach (np. imbiru, kurkumy). Olejki eteryczne od dawna zostały poznane jako zapachowe substancje roślinne, stosowane do celów dezynfekcyjnych, kosmetycznych i leczniczych. Ze względu na łatwość technologii ich otrzymywania, polegającej na destylacji z parą wodną, substancje te należały do najlepiej poznanych wytworów świata roślinnego już od starożytności. Jednakże dokładniejszy skład chemiczny tych mieszanin odkryto dopiero w XX w. przy użyciu chromatografii gazowej [1].
Olejki eteryczne są dość heterogenną grupą, którą różnicuje się na podstawie cech fizykochemicznych i technologii otrzymywania (m.in. destylacji z parą wodną, wytłaczania na zimno lub ekstrakcji niskowrzącymi rozpuszczalnikami). Około 90% wszystkich składników olejków stanowią mieszaniny związków, należących do terpenów (mono- i seskwiterpenów). Mogą również występować w postaci pochodnych fenylopropanu (tzw. olejki nieterpenowe). Pod względem chemicznym olejki mają charakter alkoholi, aldehydów, ketonów, węglowodorów, estrów i eterów. Dotychczas poznano ponad 2000 struktur chemicznych składników olejkowych [1, 2].
Olejki eteryczne, jako wtórne metabolity roślin, są wydzielinami znajdującymi się w tworach tkanki wydzielniczej, wewnątrztkankowo – w przewodach, zbiornikach olejkowych lub zewnątrztkankowo – we włoskach gruczołowych. Za roślinę olejkową uważa się tę, która zawiera powyżej 0,01% olejku. Procentowy udział poszczególnych substancji czynnych olejku eterycznego może być zmienny i zależy od kilku czynników, jak np. odmiany lub chemotypu rośliny, stadium wegetacji, warunków uprawy, położenia geograficznego surowca, pory dnia i czynników genetycznych. Zazwyczaj największe ilości olejku obserwuje się tuż przed kwitnieniem lub w przypadku roślin gromadzących olejki w owocach – w czasie ich dojrzewania. U niektórych roślin zawartość olejku może sięgać nawet do 20%, np. w pączkach kwiatowych goździkowca korzennego. Ponadto jeden olejek eteryczny może składać się z kilkudziesięciu różnych substancji lotnych, jednakże dopiero ich mieszanina nadaje jemu specyficzną woń. Często dominujący składnik olejku wpływa na jego charakterystyczny zapach, np. mentol (główny składnik olejku miętowego) odpowiada za zapach „miętowy” [2]. 
Obecność olejków eterycznych jest wynikiem ewolucji sprzyjającej roślinom – pozwala skuteczniej wabić owady zapylające kwiaty, osłabiać rozwój sąsiadujących roślin konkurencyjnych oraz zniechęcać roślinożerców do żerowania [3]. Mieszaniny te znalazły zastosowanie w kuchni jako przyprawy, takie jak kminek, gorczyca, tymianek, pieprz, majeranek, lebiodka pospolita i rozmaryn. Ponadto olejki eteryczne wykazują właściwości farmakologiczne, co ma istotne znaczenie w praktycznym wykorzystaniu ich w lecznictwie. 

Zastosowanie lecznicze olejków

Rośliny olejkowe i składniki biologicznie aktywne ich olejków eterycznych wykazują wielokierunkowe działanie farmakologiczne. Ich właściwości znane są głównie z działania uspokajającego, antyseptycznego na drogi moczowe, w infekcjach górnych dróg oddechowych i w zaburzeniach układu pokarmowego. Ogólnie działają drażniąco na skórę i błony śluzowe, dlatego głównie tę właściwość wykorzystano w lecznictwie. 
Do ważniejszych zastosowań i typów działania farmakologicznego olejków eterycznych należą:

  • działanie drażniące na skórę – olejki wywołują przekrwienie i rozgrzanie skóry, rozszerzenie naczyń krwionośnych i wzrost przepływu krwi; główne zastosowanie – w chorobach reumatycznych i nerwobólach; działanie to wykazują olejek rozmarynowy, terpentynowy (z żywicy sosnowej), eukaliptusowy i kamfora (z cynamonowca kamforowego);
  • działanie antyseptyczne – olejki działają przeciwbakteryjnie oraz przeciwko grzybom i wirusom, co zostało wykorzystane nie tylko w przemyśle farmaceutycznym, ale także w spożywczym i kosmetycznym; działanie to powodują olejki, w których dominują związki fenolowe, np. olejek z drzewa herbacianego, goździkowy, cynamonowy, eukaliptusowy i miętowy; składnikami olejków o silnych właściwościach antyseptycznych są tymol, eugenol, mentol, cytral i geraniol;
  • działanie przeciwzapalne – ze względu na zawartość azulenów, które hamują uwalnianie histaminy; za to działanie odpowiedzialny jest głównie chamazulen obecny w olejku rumiankowym i krwawnikowym;
  • działanie moczopędne – na skutek drażnienia kanalików nerkowych dochodzi do zwiększania filtracji kłębuszkowej, co przyczynia się do wzrostu wydalania moczu; surowce olejkowe obniżają również napięcie mięśni gładkich w drogach moczowych, co w efekcie poprawia przepływ krwi przez nerki; jednakże w celu uzyskania właściwości diuretycznych stosuje się rośliny olejkowe, a nie wyizolowane z nich olejki, które mogłyby spowodować uszkodzenie miąższu nerek; właściwości te wykazują głównie korzeń i owoc pietruszki, korzeń selera zwyczajnego i lubczyku oraz owoce jałowca;
  • działanie rozkurczające (spazmolityczne) – na skutek działania przeciwskurczowego na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, niwelując stany spastycz...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Załóż konto lub zaloguj się.
Czekają na Ciebie bezpłatne artykuły pokazowe z wybranych numerów czasopisma.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy