Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zapobieganie chorobom

5 czerwca 2019

NR 1 (Luty 2019)

Składniki odżywcze o działaniu przeciwzapalnym

0 116

Zadaniem układu odpornościowego człowieka jest rozpoznawanie i zwalczanie obcych cząsteczek (antygenów) przedostających się do ustroju. Ich obecność wywołuje szereg kaskadowo następujących po sobie reakcji związanych z pobudzeniem aktywności komórek immunokompetentnych i wielu cząsteczek sygnałowych (m.in. cytokin prozapalnych). Taka reakcja organizmu (a konkretnie jego narządów i tkanek) będąca odpowiedzią na obecność czynników uszkadzających może być określona mianem stanu zapalnego. Stan zapalny organizmu mogą wywoływać m.in. bakterie, wirusy, grzyby, toksyny, promieniowanie jonizujące, niektóre składniki diety. Przewlekły stan zapalny może być również skutkiem zaburzeń funkcjonowania układu immunologicznego. Celem stanu zapalnego jest przywrócenie homeostazy ustroju w wyniku np. zwalczenia infekcji. Występowaniu stanu zapalnego towarzyszą bardzo często takie objawy, jak: zaczerwienienie, wysypka, świąd, podwyższona temperatura. Jednakże w wielu przypadkach przedłużający się stan zapalny organizmu może być niebezpieczny dla zdrowia i stanowić przyczynę rozwoju wielu chorób [1].

Dieta a stan zapalny

Nie od dziś wiadomo, że składniki diety, które codziennie spożywamy, mogą mieć wpływ na stan naszego układu odpornościowego i mogą modulować jego aktywność. Niektóre z nich mogą wyzwalać i/lub potęgować stan zapalny. Jednakże w naszej diecie istnieje również wiele związków chemicznych, które są zdolne do zmniejszania nasilenia reakcji zapalnych. W poniższej części artykułu opisano niektóre z nich, a w tabeli 1 przedstawiono źródła pokarmowe tych składników.

Kwasy tłuszczowe omega-3

Uważa się, że kwasy tłuszczowe omega-3 wykazują silne działanie przeciwzapalne poprzez szereg różnych mechanizmów. Wśród nich wymienia się m.in.:

  • zmniejszenie chemotaksji leukocytów,
  • zmniejszenie ekspresji cząsteczek adhezyjnych,
  • obniżenie produkcji eikozanoidów z kwasu arachidonowego,
  • zwiększenie produkcji endokannabinoidów zawierających EPA (kwas eikozapentaenowy) i DHA (kwas dokozaheksaenowy),
  • zwiększenie wytwarzania rezolwin i protektyn,
  • zmniejszenie produkcji cytokin prozapalnych,
  • zmniejszenie reaktywności limfocytów T [2].

Wyniki obszernej analizy wielu badań randomizowanych wskazały, że suplementacja diety kwasami tłuszczowymi omega-3 przyczynia się do obniżenia poziomu naczyniowych wskaźników stanu zapalnego wśród osób ze schyłkową niewydolnością nerek [3].

Z kolei na podstawie przeprowadzonej metaanalizy przez Lee i wsp. stwierdzono, że stosowanie kwasów tłuszczowych omega-3 w dawkach powyżej 2,7 g na dzień przez ponad trzy miesiące zmniejsza konieczność spożycia niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) przez osoby cierpiące na reumatoidalne zapalenie stawów [4].

Potwierdzono również, że kwasy tłuszczowe omega-3 przyczyniają się do obniżenia stężenia białka C-reaktywnego u osób cierpiących na cukrzycę typu 2 [5].

W badaniach przeprowadzonych z udziałem pacjentów hemodializowanych stwierdzono, że suplementacja 540 mg EPA + 360 mg DHA przyczynia się do zmniejszenia poziomu cząsteczek adhezyjnych VCAM-1 (vascular cell adhesion molecule 1) [6]. 

Z drugiej strony, w innych doświadczeniach, w których uczestniczyli pacjenci poddani dializom, wykazano, że suplementacja diety EPA i DHA nie wpływa na poziom białka C-reaktywnego oraz interleukiny 6 [7–9].

Bo i wsp. zaobserwowali, że podawanie osobom w wieku podeszłym, ze zdiagnozowanymi łagodnymi zaburzeniami poznawczymi, 720 mg EPA i 480 mg DHA codziennie przez sześć miesięcy spowodowało zmniejszenie stężenia interleukiny-6 (o 29%), a także TNF-alfa (o 31,1%). Jednakże nie odnotowano wpływu kwasów tłuszczowych omega-3 na poziom przeciwzapalnej interleukiny 10 (IL-10) [10].

Na podstawie wyników doświadczenia przeprowadzonego przez Polus i wsp. wykazano, że dzienna suplementacja diety 360 mg EPA i 1290 mg DHA przez trzy miesiące spowodowała obniżenie poziomu cząsteczek adhezyjnych VCAM-1 (o 4,1%), a także białka C-reaktywnego (o 20,3%). Jednocześnie należy zaznaczyć, że suplementacja kwasami tłuszczowymi omega-3 nie wpłynęła na stężenie interleukiny 6 [11].

Z kolei w dwóch badaniach wykonanych z udziałem zdrowych uczestników nie stwierdzono, aby EPA i DHA miały wpływ na poziom cząsteczek biorących udział w powstawaniu stanu zapalnego, takich jak CRP, IL-6 i TNF-alfa [12, 13]. 

W 2018 r. na łamach czasopisma „Therapeutic Apheresis and Dialysis” opublikowano wyniki metaanalizy, w której analizowano wpływ spożycia kwasów tłuszczowych omega-3 na stężenie markerów zapalnych u pacjentów cierpiących na przewlekłą chorobę nerek. Autorzy publikacji stwierdzili, że nie ma wystarczających dowodów na potwierdzenie korzyści płynących z suplementacji kwasami tłuszczowymi omega-3 w obniżaniu poziomu takich cząsteczek, jak: białko C-reaktywne (CRP), interleukina 6 (IL-6) i czynnik martwicy nowotworu alfa (TNF-alfa) [14].

Flawonoidy

Antocyjany
Przeprowadzono szereg eksperymentów na zwierzętach, których celem było określenie wpływu różnych antocyjanów na stężenie markerów stanu zapalnego organizmu. Stwierdzono, że spożywanie przez myszy antocyjanów w formie sproszkowanej borówki spowodowało obniżenie poziomu TNF-alfa, IL-6, IL-10, a także MCP-1 (monocyte chemoattractant protein 1) [15, 16]. 

Wykazano też, że podawanie ekstraktu z owoców czarnego bzu będącego źródłem antocyjanów spowodowało u otyłych myszy obniżenie poziomu MCP-1 i TNF-alfa [17]. 

Działanie przeciwzapalne potwierdzono również u myszy otyłych, które otrzymywały ekstrakt z czarnej porzeczki (obniżenie poziomu TNF-alfa, IL-1 i IL-6) [18], ekstrakt z morwy, wiśni (obniżenie stężenia TNF-alfa, IL-6, NF-kB – nuclear factor kappa-B) [19], czy też które spożywały ekstrakt z aronii (obniżenie poziomu TNF-alfa i IL-6) [20].

Wpływ antocyjanów na stan zapalny organizmu analizowano również w badaniach z udziałem ludzi. Wykazano, że podawanie antocyjanów (cyjanidyn, delfinidyn, petunidyn) obecnych w soi czarnej przyczyniło się do obniżenia stężenia TNF-alfa i MCP-1 [21]. 

Z kolei w doświadczeniu wykonanym przez Azzini i wsp. stwierdzono, że spożycie soku pomarańczowego, dostarczającego mieszaninę 250 mg różnych antocyjanów dziennie spowodowało zmniejszenie poziomu CRP i TNF-alfa [22]. 

Działanie przeciwzapalne antocyjanów potwierdzili również Karslen i wsp., którzy zauważyli, że podawanie tych związków zdrowym osobom spowodowało obniżenie poziomu prozapalnej interleukiny 8 i IFN-alfa (interferon-alfa) [23]. 

Z kolei Zhu i wsp. stwierdzili, że u osób z hipercholesterolemią, które otrzymywały mieszaninę różnych antocyjanów w dawce 320 mg dziennie przez 24 tygodnie, nastąpiło zmniejszenie poziomu CRP (o 21,6%), VCAM-1 (o 12,3%) i IL-1 (o 12,8%) [24].

Kwercetyna

W badaniach in vitro stwierdzono, że kwercetyna zmniejsza ekspresję VCAM-1 i MMP-1. Hamuje również aktywność lipo- i cyklooksygenazy, a także zmniejsza sekrecję interleukiny 6 [25].

Na podstawie przeprowadzonej metaanalizy obejmującej badania randomizowane stwierdzono, że podawanie kwercetyny w dawce powyżej 500 mg dziennie jest skuteczne w obniżeniu stężenia CRP, szczególnie u osób z wyjściowym jego poziomem poniżej 3 mg/L [26].

Należy jednak podkreślić, że w kilku badaniach z udziałem ludzi nie potwierdzono działania przeciwzapalnego kwercetyny [25].
 

Tabela 1. Źródła pokarmowe wybranych składników odżywczych [52]
Kwasy tłuszczowe omega-3 olej z łososia, olej z wątroby dorsza, olej lniany, łosoś, dorsz, pstrąg,
makrela, tuńczyk, halibut
Flawonoidy herbata zielona, wino czerwone, jabłka, soja, czarne porzeczki, jagody,
maliny, truskawki, owoce cytrusowe, czekolada gorzka, cebula, owoce
i kwiaty czarnego bzu
Selen orzechy brazylijskie, łosoś, jaja kurze, kasza gryczana, kakao w proszku,
suche nasiona roślin strączkowych
Magnez nasiona słonecznika, kakao w proszku, migdały kasza gryczana, czekolada
gorzka, pistacje, orzechy laskowe, ryż brązowy, płatki owsiane
Cynk podroby (np. wątroba cielęca, wieprzowa), pestki dyni, kakao w proszku,
biała fasola, migdały, płatki owsiane, orzechy laskowe, chleb żytni
razowy
Witamina D *ekspozycja na promienie słoneczne, produkty mleczne i napoje
roślinne wzbogacone w witaminę D
Bromelina ananasy
Kapsaicyna papryka chili
Kurkumina kurkuma
Karotenoidy dynia, marchew, morele, brzoskwinie, słodkie ziemniaki, szpinak,
jarmuż, czerwona papryka, pomidory, brokuły, liście pietruszki


Resweratrol

Metaanaliza 17 badań randomizowanych wykazała, że suplementacja diety resweratrolem może mieć działanie przeciwzapalne. W opracowaniu naukowym stwierdzono, że przyjmowanie resweratrolu spowodowało obniżenie poziomu TNF-alfa i CRP. Jednocześnie nie stwierdzono, aby resweratrol miał wpływ na stężenie interleukiny 6 [27].

Katechiny

Do związków należących do flawonoidów wykazujących działanie przeciwzapalne zalicza się również katechiny. Autorzy pracy przeglądowej opublikowanej w 2014 r. wskazali, że katechiny zawarte w zielonej herbacie mogą hamować aktywność takich markerów stanu zapalnego, jak IL-6, CRP, TNF-alfa i MMP [28]. 
Warto jednak sięgnąć też do wyników metaanalizy przeprowadzonej przez Serban i wsp., które wskazują, że suplementacja diety katechinami zielonej herbaty nie ma wpływu na stężenie CRP w osoczu krwi [29].

Izoflawony

Badania przeprowadzone z udziałem kobiet w wieku postmenopauzalnym wykazały, że spożywanie batoników zbożowych wzbogaconych w izoflawony spowodowało zmniejszenie stężenia CRP. Jednocześnie nie stwierdzono, aby izoflawony miały wpływ na poziom ICAM, VCAM, e-selektyny czy też MCP-1 [30]. 

W innym badaniu stwierdzono, że podawanie 160 mg izoflawonów (64 mg genisteiny + 63 mg daidzeiny i 34 mg glicyteiny) przez 12 tygodni spowodowało obniżenie poziomu TNF-alfa [31].

Selen, magnez, cynk

Wykazano, że działanie przeciwzapalne wykazują różne składniki mineralne. 

Uważa się, że suplementacja diety selenem w przewlekłych stanach zapalnych przywraca odpowiedni poziom selenu w wątrobie i surowicy krwi i poprzez zwiększenie biosyntezy selenoprotein, prowadząc do zahamowania wytwarzania CRP i osłabiając tym samym proces zapalny [32].

Dla przykładu, metaanaliza pochodząca z 2017 r. pokazała, że osoby cierpiące na chorobę wieńcową, które przyjmowały selen, charakteryzowały się niższym stężeniem CRP [33].

Selenoenzymy mogą również hamować aktywność NF-kB, którego działanie skorelowane jest ze zwiększoną produkcją interleukiny 6 i TNF-alfa [32].

W metaanalizie przeprowadzonej przez Simental-Mendia i wsp. stwierdzono, że suplementacja diety magnezem redukuje poziom CRP wśród osób ze stanem zapalnym (CRP > 3 mg/L) [34]. Wyniki tego opracowania znalazły również potwierdzenie w metaanalizie opublikowanej w 2018 r. [35].

Korzystny wpływ na obniżenie poziomu CRP odnotowano też w opracowanej metaanalizie w odniesieniu do cynku [36]. 

Zauważono, że niedobór cynku może wpływać na wytwarzanie cytokin prozapalnych, takich jak IL-1, IL-2, IL-6, a także na produkcję TNF-alfa [37]. 

Witamina D

Działanie przeciwzapalne przypisuje się niektórym witaminom, w tym szczególnie witaminie D. 

Metaanaliza pochodząca z 2018 r. wykazała, że osoby suplementujące dietę witaminą D cechowały się niższym stężeniem TNF-alfa. Jednakże z drugiej strony nie stwierdzono, aby podawanie witaminy D miało wpływ na poziom CRP, IL-10 i IL6 [38]. 

Z kolei metaanaliza wykonana na podstawie badań przeprowadzonych z udziałem pacjentów z cukrzycą typu 2 wykazała, że suplementacja diety witaminą D spowodowała redukcję stężenia CRP i TNF-alfa. Jednocześnie nie spowodowała ona zmian w poziomie IL-6 i e-selektyny [39]. 

Należy podkreślić, że dostępne są również wyniki badań, które nie wskazują, aby witamina D powodowała obniżenie stężenia markerów stanu zapalnego, takich jak CRP, IL-10 i TNF-alfa [40].

Bromelina

Właściwości przeciwzapalne przypisuje się również bromelinie – enzymowi naturalnie występującemu w ananasach. Uważa się, że bromelina wykazuje działanie przeciwzapalne m.in. poprzez:

  • zwiększenie aktywności fibrynolitycznej surowicy,
  • zmniejszenie poziomu fibrynogenu w osoczu,
  • zmniejszenie stężenia bradykininy (przyczyniając się do zmniejszenia obrzęków i bólu),
  • obniżenie poziomu prostaglandyny (PGE2) i tromboksanu A2,
  • modulowanie aktywności cząsteczek adhezyjnych [41].

Niektórzy naukowcy uważają, że bromelina może być stosowana jako alternatywa dla niesteroidowych leków przeciwzapalnych u pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów [42].

W badaniach in vitro zauważono, że bromelina obniża poziom GM-CSF (granulocyte-macrophage colony-stimulating factor), a także TNF-alfa [43]. 

Z kolei doświadczenie przeprowadzone na zwierzętach wykazało, że podawanie bromeliny spowodowało zmniejszenie zapalenia okrężnicy w mysim modelu nieswoistego zapalenia jelit [44].

Kapsaicyna

W badaniach in vitro i doświadczeniach na zwierzętach wskazano, że kapsaicyna może wywoływać działanie przeciwzapalne. Stwierdzono, że kapsaicyna hamuje wytwarzanie IL-8 indukowane obecnością Helicobater pylori poprzez modulowanie aktywności NF-kB [45]. W eksperymencie na otyłych myszach zauważono, że kapsaicyna miała działanie inhibitujące ekspresję mRNA dla IL-6 i MCP-1 [46].

Kurkumina

...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy