Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zapobieganie chorobom

14 marca 2022

NR 1 (Luty 2022)

Rola oleju rzepakowego w leczeniu zaburzeń metabolicznych związanych z otyłością

0 141

Otyłość definiowana jest jako patologiczna, nadmierna kumulacja tkanki tłuszczowej w organizmie rozwijająca się na skutek przewlekłego braku równowagi energetycznej. Choroba ta, mimo iż często bagatelizowana, predysponuje do szeregu poważnych konsekwencji zdrowotnych zarówno w kontekście zdrowia fizycznego, jak i psychicznego. Warto podkreślić, iż w naturalnym przebiegu nieleczona otyłość niezwykle często współwystępuje z innymi zaburzeniami metabolicznymi: insulinoopornością, cukrzycą typu 2, dyslipidemią, nadciśnieniem tętniczym oraz stłuszczeniem wątroby. Podstawowym, a zarazem pierwszym etapem leczenia otyłości jest zmiana stylu życia, ze szczególnym uwzględnieniem modyfikacji nawyków żywieniowych oraz zwiększeniem aktywności fizycznej. Niezwykle ważna jest edukacja pacjenta, także w zakresie walorów odżywczych produktów spożywczych popularnych w kuchni polskiej, np. oleju rzepakowego. Jego korzyści zdrowotne – przede wszystkim pozytywny wpływ na gospodarkę lipidową, węglowodanową oraz działanie przeciwzapalne – uzasadniają występowanie oleju rzepakowego w diecie pacjentów z chorobą otyłościową oraz współistniejącymi zaburzeniami metabolicznymi.

Otyłość definiowana jest jako patologiczna, nadmierna kumulacja tkanki tłuszczowej w organizmie rozwijająca się na skutek przewlekłego braku równowagi energetycznej. Do choroby otyłościowej obok błędów dietetycznych predysponuje również siedzący tryb życia, uwarunkowania genetyczne (m.in. mutacja genu leptyny lub genu receptora typu 4 melanokortyny, zespoły genetyczne), endokrynologiczne (m.in. niedoczynność tarczycy, zespół Cushinga, zespół policystycznych jajników) czy konieczność stosowania niektórych leków (np. β-blokery, leki przeciwdepresyjne, hormony steroidowe). Choroba ta, mimo iż często bagatelizowana, predysponuje do rozwoju szeregu poważnych konsekwencji zdrowotnych: zarówno w kontekście zdrowia fizycznego, jak i psychicznego. Warto podkreślić, iż w naturalnym przebiegu nieleczona otyłość niezwykle często współwystępuje z innymi zaburzeniami metabolicznymi: insulinoopornością, cukrzycą typu 2, dyslipidemią, nadciśnieniem tętniczym oraz stłuszczeniem wątroby [1]. Podstawowym, a zarazem pierwszym etapem leczenia otyłości jest zmiana stylu życia, ze szczególnym uwzględnieniem modyfikacji nawyków żywieniowych oraz zwiększeniem aktywności fizycznej. 
Ma ona na celu uzyskanie w ciągu 6 miesięcy terapii przynajmniej 5–10% redukcji początkowej masy ciała pacjenta, co istotnie przekłada się na szeroko pojęte zdrowie metaboliczne [2]. 
Mimo iż badania nad najbardziej optymalnym i efektywnym modelem żywienia pacjentów z nadmierną masą ciała są przedmiotem licznych działań naukowych, to gremia eksperckie jednoznacznie podkreślają, że skuteczna jest tylko ta dieta, którą pacjent jest w stanie przestrzegać długoterminowo [3]. 
W tym kontekście podkreśla się znaczenie indywidualizacji zaleceń żywieniowych oraz ostrożność w ekstrapolowaniu wyników badań nad alternatywnymi modelami diet do codziennej praktyki dietetycznej. Dodatkowo, mając na względzie fakt, iż otyłość to choroba przewlekła, nieustępująca samoistnie oraz nawracająca, szczególnie istotne wydaje się położenie nacisku na kompleksową edukację żywieniową pacjentów, naukę samodzielnego bilansowania posiłków oraz wyboru produktów spożywczych najlepszych pod względem odżywczym. Doświadczenia własne pokazują, iż wielu pacjentów, chcąc zredukować masę ciała, skupia się głównie na ograniczeniu ilości spożywanego tłuszczu, nie zastanawiając się nad walorami odżywczymi produktów tłuszczowych, np. olei roślinnych. Dlatego warto przyjrzeć się bliżej jednemu z najpopularniejszych olei w Polsce i Europie, zwanemu „oliwą Północy”.

Olej rzepakowy – charakterystyka odżywcza

Oleje roślinne należą do żywności funkcjonalnej. Mimo iż są dość często spożywane w codziennej diecie, to bywają niedoceniane pod względem swoich walorów zdrowotnych. Jednym z takich olei jest popularny w kuchni polskiej olej rzepakowy (OR). 
Pozyskuje się go z nasion rzepaku (Brassicanapus), którego uprawy o charakterystycznych żółtych kwiatach podziwiać można wiosną na wielu polach, szczególnie Dolnego Śląska i Lubelszczyzny. Wartość odżywcza OR odznacza się optymalnym, zbliżonym do oliwy z oliwek składem kwasów tłuszczowych: około 55–65% stanowią kwasy tłuszczowe jednonienasycone (MUFA), około 26–30% kwasy tłuszczowe wielonienasycone (PUFA), a tylko 4–7% kwasy tłuszczowe nasycone (SFA) [4, 5]. To właśnie wysoka zawartość MUFA i jednocześnie niski udział SFA implikuje kardioprotekcyjne działanie tego oleju. Korzystny jest również stosunek kwasów tłuszczowych n-6 do n-3, w czym OR wykazuje podobieństwo m.in. do oleju lnianego, konopnego czy produkowanego z orzechów włoskich [6]. Ponadto OR obfituje w witaminę E, karotenoidy, fitosterole (β-sitosterol, kempferol, brassikasterol), flawonoidy i kwasy fenolowe, co tłumaczyć może jego pozytywny wpływ na wykładniki metaboliczne, często zaburzone w otyłości [6]. Warto wspomnieć, iż dawniej wątpliwości budziła zawartość kwasu erukowego w OR. Badania na modelu zwierzęcym wykazały, że kwas ten poprzez negatywny wpływ na oksydację kwasów tłuszczowych promuje stłuszczenie wątroby oraz uszkadza mięsień sercowy i tym samym zwiększa ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych [7]. 
Aktualnie OR dopuszczone do konsumpcji tłoczone są z tzw. niskoerukowych odmian rzepaku, które cechują się maksymalną zawartością kwasu erukowego na poziomie 2% (w tradycyjnych odmianach jest to około 50%) [4].

Olej rzepakowy – potencjalne wykorzystanie w terapii otyłości i zaburzeń metabolicznych

Znaczna popularność OR i wysoki udział w codziennej diecie wielu populacji spowodował, iż olej ten jest dobrze przebadany pod kątem zdrowotnym. Najwięcej prac dotyczyło oceny wpływu spożycia OR na wykładniki gospodarki lipidowej. Przegląd badań Lin i wsp. [8] pokazał, iż zamiana tłuszczu zwyczajowo spożywanego w diecie na OR (w różnych dawkach i formach podaży) skutkuje obniżeniem poziomu cholesterolu całkowitego (TC; średnio o 12–15%) i frakcji LDL (średnio o 17%). Podobny efekt zaobserwowano również w badaniu Kruse i wsp. [9], w którym mężczyznom z otyłością podawano przez 4 tygodnie 50 g OR. W interwencji tej obok wpływu na lipidogram, udowodniono statystycznie istotny udział OR w [9] regulacji aktywności enzymów wątrobowych oraz hamowaniu ekspresji cytokin prozapalnych (IL-6) w tkance tłuszczowej. Co więcej, działanie to było silniejsze niż obserwowane dla oliwy z oliwek. Hepatoprotekcyjne znaczenie OR w kontekście prewencji progresji stłuszczenia wątroby potwierdzone zostało również w innych badaniach na modelu zwierzęcym [10, 11] i klinicznym [12]. Niejednoznaczny jest jednak wpływ OR na tzw. „dobry cholesterol” – cholesterol frakcji HDL. Miettinen i Vanhanen [13] oraz Hodson i wsp. [14] zaobserwowali, iż podaż OR poprzez zmianę udziału kwasów tłuszczowych w diecie (zwiększenie zawartości PUFA i MUFA kosztem redukcji spożycia SFA) skutkowała wzrostem stężenia cholesterolu HDL, podczas gdy Gustafsson i wsp. [15] 
wykazali, iż spożycie OR wiąże się z obniżeniem stężenia HDL, jednak bez wpływu na ostateczny stosunek TC do HDL. Danych o obojętnym wpływie OR na poziom HDL dostarczyły również późniejsze badania [16–18]. Inne badania także nie potwierdziły istotnego wpływu podaży OR na modulację poziomu trójglice­rydów (TG) we krwi [14, 19].
Ciekawie wpływ OR na wykładniki kardiometaboliczne podsumowuje przegląd kontrolowanych badań klinicznych (n-42) dokonany przez Amiri i wsp. w 2020 roku [20] porównujący działanie OR z innymi olejami jadalnymi: olejem słonecznikowym czy oliwą z oliwek. Wysunięto w nim wniosek, iż OR w większym stopniu poprawia parametry, takie jak: TC, LDL, stosunek LDL/TC, stosunek TC/HDL, poziom apolipoproteiny B 
(Apo B) i Apo B/Apo A-1. Dodatkowo, w odróżnieniu od tłuszczów nasyconych korzystnie wpływa również na stężenie TG. Analiza pokazała, iż działanie OR jest dawkozależne, a najlepsze efekty obserwuje się, gdy RO dostarcza około 15% dobowego zapotrzebowania energetycznego [20].
Zamiana dotychczas stosowanych w diecie tłuszczów (zwykle bogatszych w SFA) na OR pozytywnie oddziałuje również na wykładniki gospodarki węglowodanowej – stężenie glukozy i insuliny na czczo czy insulinowrażliwość. Badanie przeprowadzone przez Jenkinsa i wsp. [21] w dużej grupie pacjentów z cukrzycą typu 2 leczonych doustnymi lekami hipoglikemizującymi (liczba badanych: 141) dowiodło, że wzbogacenie klasycznej diety o niskim indeksie glikemicznym olejem z rzepaku (poprzez zastosowanie chleba fortyfikowanego OR) prowadzi do poprawy wartości hemoglobiny glikowanej (HbA1c%). Dodatkowo redukuje ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych szacowane na podstawie skali Framingham [21]. Podobnie pozytywnie na poziom glukozy i insuliny na czczo oraz zmniejszenie insulinooporności (wskaźnik HOMA-IR) wpłynęła 6-miesięczna interwencja z zastosowaniem OR przeprowadzona wśród pacjentów z niealkoholowym stłuszczeniem wątroby (liczba badanych: 93) [22]. Poprawę w zakresie stężenia glukozy we krwi powiązaną ze spożyciem OR wykazał również Uusitupa i wsp. [23] oraz Södergren i wsp. [24]. 
Należy jednak zaznaczyć, iż liczba danych naukowych opisujących mechanizm wpływu OR na gospodarkę węglowodanową jest wciąż niewystarczająca, by wysunąć jednoznaczne wnioski.
Analizując rolę OR w terapii zaburzeń metabolicznych powiązanych z otyłością, należy również sprawdzić, jak olej ten wpływa na redukcję masy ciała o...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy