Dołącz do czytelników
Brak wyników

Układ trawienny i probiotykoterapia

1 lutego 2019

NR 4 (Sierpień 2018)

Rola dietetyka w zaburzeniach równowagi neuroprzekaźników – serotonina

0 113

Jak często spotykasz w gabinecie osoby z przewlekłym zmęczeniem, brakiem motywacji do zmian, bólami głowy, zaburzeniami snu? Czy wiesz, że przyczyną powyższych problemów mogą być zaburzenia równowagi neuroprzekaźników, podobnie jak jest to w przypadku zespołu jelita nadwrażliwego, skłonności do objadania się i problemów z redukcją masy ciała? Badania pokazują, że niedobory składników odżywczych i proporcje makroskładników w diecie przekładają się na szlaki syntezy neuroprzekaźników, a odpowiednie zalecenia żywieniowe mogą je modulować. 

Wspomniane powyżej dolegliwości mogą być wynikiem niedoboru serotoniny. Zaburzenia szlaku syntezy serotoniny, czyli „hormonu szczęścia”, mają wieloczynnikowe podłoże. Jedną z przyczyn jest niedostateczne stężenie tryptofanu wynikające z m.in.: 

  1. Niskiej podaży tego aminokwasu z dietą; 
  2. Konkurencji tryptofanu o barierę krew – mózg z innymi aminokwasami; 
  3. Wysokiej podaży białka z dietą; 
  4. Toczącego się stanu zapalnego. 

Kolejną z przyczyn jest niedostateczna podaż wielonienasyconych kwasów tłuszczowych oraz witamin z grupy B. Tryptofan jest aminokwasem egzogennym, co oznacza, że organizm nie jest zdolny do jego syntezy, dlatego musimy go dostarczać wraz z pokarmem. Spożywanie dobrych źródeł tryptofanu, który jest prekursorem w szlaku serotoninergicznym, jest bardzo ważne dla właściwej syntezy serotoniny. Szczególnie dlatego, że jedynie 1–2% tryptofanu pochodzącego z diety jest wykorzystywane do syntezy serotoniny. Bogate w tryptofan są m.in. nasiona soi, ser parmezan, mozzarella, nasiona chia, lnu, sezamu, pestki dyni, mięso z piersi kurczaka, nasiona słonecznika, otręby owsiane, schab wieprzowy. Szacuje się, że średnie dzienne spożycie tryptofanu powinno wynosić 4 mg na każdy kilogram masy ciała. Aby spełnić dzienne zapotrzebowanie na tryptofan, osobie ważącej 60 kg należy zalecić np. 40 g nasion soi, 60 g sezamu lub 66 g piersi kurczaka [1–4].

Przy komponowaniu diety warto zwrócić uwagę na produkty, które będą zawierały konkurujące o przejście przez barierę krew–mózg aminokwasy, takie jak: tyrozyna, fenyloalanina, leucyna, izoleucyna, walina, metionina. Komórki śródbłonka, które wyścielają naczynia włosowate zlokalizowane w ośrodkowym układzie nerwowym, zawierają różne makrocząsteczki, które transportują składniki odżywcze między krwią a pozakomórkową przestrzenią mózgu. Jedna taka makrocząsteczka pośredniczy w przepływie przez komórkę tryptofanu i innych dużych neutralnych aminokwasów (large neutral amino acids – LNAA). Spożywanie LNAA, w szczególności aminokwasów rozgałęzionych (BCAA), obniża przenikanie tryptofanu przez barierę krew – mózg i syntezę serotoniny. Spożycie produktów zawierających dane proporcje LNAA będzie przekładało się na proporcje tych aminokwasów zarówno w surowicy, jak i mózgu. Dieta bogata w białko będzie zatem zmniejszała proporcje tryptofanu do innych aminokwasów, co w rezultacie obniży jego biodostępność dla szlaku serotoninergicznego [5–7].

Serotonina jest wytwarzana aż w 90% w przewodzie pokarmowym, dlatego należy zadbać o prawidłowe jego funkcjonowanie.

 

Odwrotny efekt ma dieta wysokowęglowodanowa. Po spożyciu węglowodanów insulina wzrasta i wydzielają się wolne kwasy tłuszczowe, które wykorzystują albuminy do transportu do komórek tłuszczowych. Tryptofan, który ma właściwości wiązania z albuminą dzięki wolnym kwasom tłuszczowym, nie jest wychwytywany przez komórki obwodowe, w przeciwieństwie do LNAA. Rezultatem tego jest zmniejszenie w osoczu LNAA, co sprzyja lepszej biodostępności samego tryptofanu. Dodatek węglowodanów do posiłku może podwyższyć poziom tryptofanu, ale jest to zależne od tego, czy w żołądku pozostały produkty białkowe lub tłuszczowe. Gdy węglowodany są spożyte w pierwszym posiłku na czczo, mają zdolność podwyższać poziom tryptofanu. Wpływ węglowodanów na stężenie tryptofanu tłumaczy, dlaczego niektóre osoby w stanach silnego napięcia psychicznego i stresu sięgają po słodycze. Sam niedobór serotoniny sprzyja napadom nadmiernego głodu ze względu na nasilanie syntezy hormonu melanocytotropowego (melanin-concentrating hormone – MCH). MCH jest wydzielany przez ośrodek głodu w podwzgórzu i jego wzrost zwiększa łaknienie. Osoby z niskim stężeniem serotoniny będą miały zatem tendencję do objadania się, co będzie sprzyjało wzrostowi masy ciała, który będzie następował intensywniej przy spożywaniu przekąsek węglowodanowych [8, 9].

W rozkładzie węglowodanów i przy procesach metabolicznych uczestniczy witamina B3, której prekursorem jest tryptofan. Zwiększenie zapotrzebowania na tę witaminę na skutek diety wysokowęglowodanowej ma zatem wpływ na zmniejszenie zasobów tryptofanu. Dodatkowo do metabolizmu witaminy B3 są niezbędne inne witaminy z grupy B, które pełnią swoje funkcje w szlaku serotoninergicznym, co skutkuje zużywaniem na syntezę witaminy B3 produktów i kofaktorów niezbędnych do produkcji serotoniny. Jak wspomniano, jedynie niewielka część tryptofanu jest wykorzystywana w przemianach metabolicznych samej serotoniny.

Pozostała część zasobów tego aminokwasu jest wykorzystywana do m.in. syntezy białek ustrojowych, witaminy B3 oraz funkcjonowania układu odpornościowego [10, 11].

Funkcjonowanie układu odpornościowego jest modulowane m.in. przez enzym 2,3-dioksygenazę indoloaminy 1 (IDO), który katalizuje rozpad tryptofanu. IDO zmniejsza aktywność komórek układu odpornościowego i odpowiada za tzw. tolerancję na określone antygeny. Badania pokazały, że cytokiny prozapalne również stymulują wytwarzanie IDO jako czynnika mającego tłumić stan zapalny. Podniesione paramenty stanu zapalnego poprzez wzmożoną syntezę IDO powodują zatem zwiększony rozpad tryptofanu do kwasu kinureninowego, który pełni funkcję neuroprotekcyjną, co powoduje zmniejszenie wykorzystania tryprofanu do syntezy serotoniny [12–14].

Serotonina jest wytwarzana w zaledwie 10% w ośrodkowym układzie nerwowym i komórkach obwodowych, a aż w 90% w przewodzie pokarmowym, dlatego należy zadbać o prawidłowe jego funkcjonowanie.

Szczególnie należy zwrócić uwagę na stany zapalne w obrębie jelita, które będą zmniejszały biodostępność tryptofanu dla szlaku serotoninergicznego. Przyczyną stanów zapalnych mogą być nadwrażliwości pokarmowe, dysbioza jelitowa lub stresory (psychiczne, chemiczne, fizyczne), które powodują zaburzenia szczelności bariery jelitowej. Przyczyniającą się do przewlekłych stanów zapalnych nadwrażliwością pokarmową jest ta z udziałem przeciwciał IgG, która prowadzi do aktywacji układu odpornościowego i powstawania dużej ilości cytokin prozapalnych, które aktywują IDO. Bez wyeliminowania bodźca o charakterze zapalnym, czyli pokarmu wywołującego nadwrażliwość, trudno wyciszyć toczący się stan zapalny. Dodatkowo badania pokazują, że na wytwarzanie i wydzielanie serotoniny w jelitach mają wpływ rdzenne bakterie gospodarza, które stymulują produkcję serotoniny poprzez metabolity, takie jak maślan, propionian czy alfa-tokoferol. Jeśli liczebność tych bakterii zostanie zredukowana, np. w wyniku antybiotykoterapii, to stężenie serotoniny może spadać nawet o 60% [15, 16].

Z niedoborami serotoniny mogą być związane również wielonienasycone kwasy tłuszczowe (Polyunsaturated Fatty Acids – PUFA), które pełnią funkcję neuroprotekcyjną. PUFA są elementem błon komórkowych i odpowiadają za neuroprzekaźnictwo. Największą pulę fosfolipidów błon komórek nerwowych stanowi kwas dokozaheksaenowy (DHA), który odgrywa ważną rolę w rozwoju układu nerwowego. Wykazano, że niskie stężenia DHA w płynie mózgowo-rdzeniowym są związane z niską koncentracją głównego metabolitu serotoniny – kwasu 5-hydroksyindolooctowego (5-HIAA), który oznacza się w celu zbadania poziomu serotoniny w organizmie. Doniesienia naukowe potwierdzają ważną rolę PUFA w funkcjonowaniu receptorów i metabolizmie serotoniny, a ich niedobór wiążą z z...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy