Dołącz do czytelników
Brak wyników

Diety

2 lutego 2019

NR 5 (Październik 2018)

Dieta w menopauzie

0 127

U kobiet w okresie menopauzy występuje zwiększone ryzyko chorób układu krążenia, osteoporozy, otyłości oraz zaburzeń gospodarki węglowodanowej i lipidowej. Dodatkowo większość z nich boryka się z mniej lub bardziej nasilonym zespołem klimakteryjnym. Wszystkie te czynniki powinny być brane pod uwagę przez dietetyka przy układaniu diety dla kobiet w tym okresie. 

Menopauza

Menopauza, zwana też przekwitaniem lub klimakterium, nie jest chorobą, lecz fizjologicznym stanem związanym z wygasaniem kobiecego cyklu miesiączkowego. Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) menopauza to ostatnie prawidłowe krwawienie miesięczne w życiu kobiety. Spowodowana jest stopniowo zanikającym wydzielaniem hormonów płciowych – estrogenów i progesteronu przez jajniki. Po 45. roku życia miesiączki stają się nieregularne, a odstępy między nimi wydłużają się. Menopauzę rozpoznaje się, gdy od ostatniej miesiączki minęło 12 miesięcy i nie wynikało to z przyczyn patologicznych. Średni wiek wystąpienia menopauzy u Polek to 50.–52. rok życia, ale może ona pojawić się w wieku 45–58 lat [1].

Odbywające się w tym czasie zmiany hormonalne predysponują do występowania charakterystycznych dla tego okresu dolegliwości zwanych zespołem klimakteryjnym. Zwiększa się również ryzyko wystąpienia nadwagi i otyłości na skutek spowolnionego tempa przemiany materii, chorób układu sercowo-naczyniowego, nadciśnienia tętniczego, osteoporozy oraz nowotworów – głównie sutka i endometrium [2].
Stopień nasilenia objawów klimakteryjnych jest cechą indywidualną i zależną od genów, a nawet czynników zewnętrznych, takich jak stres, źle zbilansowana dieta, palenie tytoniu czy brak aktywności fizycznej. Do najczęściej zgłaszanych objawów menopauzy zalicza się bóle głowy, stawów i mięśni, bezsenność, nerwowość, uczucie zmęczenia oraz objawy wazomotoryczne, czyli uderzenia gorąca i nocne poty, a także zaburzenia moczowo-płciowe. Wymienione objawy są najczęściej dokuczliwe i mogą wpływać na sferę zawodową czy życie rodzinne kobiety. W okresie menopauzy pomocna może być wprowadzana przez lekarza hormonalna terapia zastępcza. Istnieje jednak grupa pacjentek, która z różnych względów nie może lub nie chce jej stosować [2].

Dla wszystkich, niezależnie od tego, czy prowadzone jest leczenie hormonalną terapią zastępczą, czy też nie, dużą pomocą staje się odpowiednia dieta, mająca znaczenie zarówno prewencyjne, jak i terapeutyczne.

Tabela 1. Wpływ typowych zaburzeń okresu menopauzy na stan układu krążenia [5]

Obszar zaburzeń Składowe zaburzeń Skutek zaburzeń
Zaburzenia gospodarki lipidowej ↑ cholesterolu całkowitego
↑ frakcji LDL i VLDL, Lp(a), trójglicerydów
↓ spadek HDL
↓ wydzielanie białkowej składowej lipoprotein, ↓ gęstości i aktywności receptorów lipidowych oraz enzymatyczny rozkład lipoprotein w wyniku spadku stężenia estrogenów
przyspieszenie tempa procesów aterogennych w naczyniach krwionośnych
Zaburzenia gospodarki węglowodanowej insulinooporność 
hiperinsulinemia
w konsekwencji zaburzenia tolerancji glukozy
cukrzyca typu 2 zwiększająca ryzyko CVD
Zaburzenia w funkcjonalności ścian naczyń krwionośnych  pomenopauzalne ↓ produkcja NO i PGI2 w ścianie naczyń, blokowanie kanałów wapniowych, zwiększenie produkcji reniny i angiotensyny II (aktywacja układu RAA), ↑ proliferacji miocytów naczyń oraz produkcja kolagenu i elastyny
 
odkładanie blaszki miażdżycowej powodujące ↑oporu naczyniowego, ↑ ciśnienia tętniczego i przyspieszony rozwój miażdżycy
Zaburzenia w układach krzepnięcia i fibrynolizy ↑ stężenia fibrynogenu, homocysteiny oraz wydzielania substancji generujących powstanie skrzepu krwi wzrost ryzyka zakrzepowo-
-zatorowego
oraz większa niestabilność blaszki miażdżycowej

 

Następstwa kliniczne menopauzy

Zmiany hormonalne zachodzące w organizmie w trakcie menopauzy niosą ze sobą zwiększone ryzyko wystąpienia licznych chorób. Jak podają badania naukowe, kobiety w okresie okołomenopauzalnym częściej zapadają na nadciśnienie tętnicze, osteopenię i osteoporozę, nowotwory, miażdżycę, choroby sercowo-naczyniowe oraz zaburzenia metaboliczne, w tym upośledzenie tolerancji glukozy, insulinooporność, hiperinsulinemię oraz cukrzycę typu 2 [3, 4].

Według badań European Group for the Study of Insulin Resistance po 55. roku życia u kobiet występują następujące składowe zespołu metabolicznego:

  • otyłość brzuszna – 30% kobiet z populacji europejskiej,
  • nadciśnienie tętnicze krwi – 55%,
  • insulinooporność – 28%,
  • dyslipidemia – 22% [3].

Cukrzyca typu 2 to najczęściej występujące schorzenie u kobiet będących po menopauzie. Mechanizmu powstawania cukrzycy w tej grupie kobiet upatruje się głównie w procesie starzenia oraz deficycie estrogenów. Nie bez znaczenia są również takie czynniki, jak wysokokaloryczna dieta, brak aktywności fizycznej, nadmierna masa ciała (w tym głównie otyłość brzuszna) czy palenie tytoniu. 
Badania naukowe dowodzą, że cukrzyca i menopauza to dwa niezależne czynniki znacząco zwiększające ryzyko wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych CVD. Zawał serca, udar mózgu, miażdżyca naczyń (i inne schorzenia sercowo-naczyniowe) odpowiadają za ponad 50% zgonów w grupie kobiet w wieku pomenopauzalnym [3–5].

Osteoporoza jest chorobą układu kostnego będącą niewątpliwym następstwem menopauzy. Wiąże się ona ze zmniejszoną gęstością kości, co czyni je bardziej podatnymi na złamania. Choroba rozwija się u kobiet głównie w okresie menopauzy, a najszybciej postępuje w latach bezpośrednio po ostatniej miesiączce. Zwykle rozpoznaje się ją w momencie złamania osłabionej chorobą kości (kości długich lub kręgów).

Szczególnie niebezpieczne jest złamanie kości szyjki udowej, gdyż jego powikłania mogą zakończyć się zgonem. Złamania te mogą być skutkiem zwykłego przewrócenia się, co u osoby zdrowej nie wywołałoby takiego efektu. Osteoporoza pojawia się w okresie menopauzy, gdyż estrogeny wykazują bardzo dobry wpływ na układ kostny. W kościach odbywa się cykliczny proces, tzw. obrót kostny, na który składają się dwa przeciwstawne procesy – tworzenia (osteogenezy) i rozpadu (resorpcji) tkanek kości. Estrogeny wpływają na ten proces poprzez pobudzanie osteogenezy i hamowanie resorpcji, a to powoduje utrzymanie masy kostnej na wysokim poziomie. Spadek ilości estrogenów w organizmie kobiety zbliżającej się do menopauzy sprawia, że w kościach przeważają procesy rozpadu nad tworzeniem masy kości, a ponadto zaburzone zostaje wchłanianie wapnia w przewodzie pokarmowym [6].

Menopauza to również okres zwiększonego ryzyka występowania nowotworów hormonozależnych, takich jak rak piersi i endometrium. Nie bez znaczenia w kontekście tych nowotworów pozostaje współistniejąca u kobiet pomenopauzalnych otyłość czy nieodpowiednia dieta [7, 8].

Dieta kobiet w okresie menopauzy

Postępujący wraz z wiekiem przyrost masy ciała jest często pierwszym bodźcem, dla którego kobiety w okresie menopauzy zgłaszają się do dietetyka. Rolą specjalisty jest nie tylko pomoc we wdrożeniu skutecznej diety redukcyjnej, ale również edukacja pacjentek w zakresie wprowadzania zdrowych nawyków żywieniowych. Kobiety w tym okresie życia, podejmujące samodzielnie próbę ograniczenia masy ciała, często postępują w sposób niezgodny z zasadami racjonalnego żywienia. Ograniczając spożycie pokarmów w obawie przed nadmiernym przyrostem masy ciała, często wyłączają z diety produkty bogate w składniki odżywcze. Nieprawidłowy skład diety w tym czasie będzie się wiązał z większym ryzykiem rozwinięcia się chorób metabolicznych i nowotworowych. 

Jak pokazują liczne badania naukowe, kobiety w okresie menopauzy cechują liczne nieprawidłowości w diecie, co ma bezpośrednie znaczenie w kontekście zwiększonego ryzyka zapadalności na choroby metaboliczne. Analizy całodziennych racji pokarmowych wykazują przede wszystkim zbyt wysoki udział energii z tłuszczu i białka, za małe spożycie białka roślinnego i błonnika pokarmowego, zbyt niski udział nienasyconych kwasów tłuszczowych przy jednocześnie zbyt wysokim udziale kwasów tłuszczowych nasyconych. Niebezpieczne dla zdrowia układu sercowo-naczyniowego oraz kości jest zbyt niskie spożycie witamin z grupy B oraz witaminy D i niepokojąco niskie spożycie wapnia. Dieta kobiet w okresie menopauzy często cechuje się wysoką aterogennością ze względu na nadmierne spożycie cholesterolu i tłuszczów [9–12]. 

Tabela 2. Wpływ fitoestrogenów na prewencję chorób okresu menopauzy [20]

Choroba  Działanie fitoestrogenów
Osteoporoza
  • utrzymanie gęstości kości poprzez pobudzanie komórek kościotwórczych, a hamowanie komórek kościogubnych
  • wpływ na metabolizm witaminy D3
Nowotwór piersi
  • zdolność hamowania rozwoju komórek nowotworowych na drodze ró...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy