Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ciąża i zdrowy rozwój dziecka

30 października 2019

NR 5 (Październik 2019)

ARFID, czyli coś więcej niż zwykły niejadek

0 15

ARFID (Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder) to zaburzenie polegające na ograniczaniu lub unikaniu przyjmowania pokarmów. Chociaż przypadki dzieci czy osób dorosłych, które wykazują podobną tendencję, były od zawsze, dopiero w 2013 r. zdefiniowano w klasyfikacji DSM-5 zaburzenie ARFID.
ARFID nie ma charakteru krótkotrwałego, a konsekwencje mogą być na tyle poważne, że zarówno sam pacjent, jak i jego rodzina wymagają kompleksowej i starannej opieki terapeutycznej.
Niestety, wiedza na temat ARFID nadal nie jest wystarczająca, dlatego zaburzenie to nie zawsze jest rozpoznawane u pacjentów lub jest mylone np. z neofobią czy jadłowstrętem psychicznym [3, 4, 8].
Rodzice dzieci z zaburzeniem ARFID zgłaszają, że nie wykazują one większego zainteresowania jedzeniem, nie dopytują o nie, a wręcz przeciwnie – stwarzają wrażenie, jak gdyby nigdy nie odczuwały głodu i bardzo długo potrafią wytrzymać bez jedzenia. Należy jednak pamiętać, że osoby z ARFID wykazują pozorny brak zainteresowania jedzeniem, ponieważ chętnie spożywają produkty z grupy preferowanej.
Rachel Brayant-Waugh podaje, że ARFID jest stanem heterogenicznym z czterema odmiennymi kryteriami, które doprowadzają do właściwej diagnozy [1]. Kryteria te to: znaczna utrata masy ciała lub brak przyrostu masy ciała, ograniczona dieta mogąca skutkować niedoborem składników odżywczych, zależność od żywienia przez sondę oraz wyraźna ingerencja w funkcjonowanie psychospołeczne. 
Gillian Harris zaznacza jednak, że nieodpowiednie przyrosty masy ciała są tylko wtedy, kiedy pacjent nie otrzymuje produktów, które toleruje; niedobory składników odżywczych faktycznie mogą się pojawiać, jednak ze względu na wzbogacanie produktów spożywczych w witaminy nie zawsze ma to miejsce, jest to w dużej mierze uzależnione od stopnia ograniczenia diety i zakresu produktów akceptowanych. Karmienie sondą powinno być ostatecznością i jest częściej spotykane w Stanach Zjednoczonych [2, 6, 7]. Niewątpliwie jednak – w wyniku tak restrykcyjnego ograniczania i unikania przyjmowania pokarmów – obecne są zaburzenia funkcjonowania psychospołecznego. Osoby z ARFID wykazują ogromny niepokój dotyczący wszystkiego, co ma związek z jedzeniem: pora posiłku, próba zachęcania do jedzenia, zapach przygotowywanego pokarmu. Mogą też unikać wspólnych, rodzinnych posiłków.
Do tej pory nie udało się określić częstości występowania tego zaburzenia, wiadomo jednak, że może ono dotyczyć osób w różnym wieku, obu płci, jednak częściej występuje u osobników męskich, a dodatkowo zwykle współwystępuje z diagnozą zaburzeń ze spektrum autyzmu [2,3,4]. Bardzo często osoby z diagnozą ARFID przyznają, że wśród krewnych pierwszego stopnia mają osoby, które również unikały jedzenia.
Do cech charakterystycznych ARFID zalicza się dużą sztywność w zakresie produktów akceptowanych (ich wygląd, kolorystyka). Nawet najdrobniejsze zmiany w opakowaniu produktu, jego kolorze czy wyglądzie są natychmiast dostrzegane, a ich zauważenie doprowadza do natychmiastowej odmowy. Jeśli dziecko lubi banany i zwykle samo je obiera, to drobna plamka na skórze banana, przekrojenie go na pół czy podanie w formie koktajlu spotka się z kategoryczną odmową. Lojalność wobec marki osób z ARFID jest dużym problemem dla rodziców i opiekunów, każda zmiana opakowania, zmiana czcionki czy informacja o promocji zawarta na opakowaniu sprawiają, że dziecko traktuje ten produkt jako nowy, nieznany, którego absolutnie nie spróbuje.
Typowe dla osób z ARFID jest również okazywanie silnego lęku i niepokoju w momencie zachęcania i oferowania produktów, które nie zaliczają się do tzw. bezpiecznych, czyli nowych, nieznanych, podanych w inny sposób. Negatywne reakcje na takie sytuacje mogą być na tyle silne, że osoba może zareagować odruchem wymiotnym lub nawet wymiotami.
Osobom z ARFID często towarzyszy silna nadwrażliwość sensoryczna, a wykluczanie produktów ma miejsce zwykle właśnie ze względu na ich cechy sensoryczne. Dla osób z tym zaburzeniem ważna jest więc konsystencja pokarmu, jego wygląd, temperatura, zapach i oczywiście smak. Dieta osób z ARFID jest zwykle beżowa lub brązowa, a produkty suche. Składniki na talerzu raczej nie mogą się ze sobą stykać, a jeśli już do tego dojdzie, traktowane są jako zabrudzone i następuje odmowa jedzenia. 
Wybiórcze jedzenie doprowadza do mocno ograniczonej diety, szacuje się, że jest to zwykle tylko od pięciu do dziesięciu produktów. Typowe jest również przyjmowanie jednego smaku danego produktu, przykładowo tylko serek waniliowy jednej marki, żaden inny serek waniliowy ani żaden inny smak preferowanej marki. Może też pojawić się spożywanie danego produktu w konkretnej sytuacji, np. suchą bułkę dziecko zjada w domu, ale w szkole czy na podwórku już nie.
 

Typowe dla osób z ARFID jest okazywanie silnego lęku i niepokoju w momencie zachęcania i oferowania produktów, które nie zaliczają się do tzw. bezpiecznych, czyli nowych, nieznanych, podanych w inny sposób.


Charakterystyczne w tym zaburzeniu unikanie może mieć różnorodne formy. Osoba może nie chcieć mieć fizycznego kontaktu z danym produktem, może unikać wspomnianych wcześniej wspólnych, rodzinnych posiłków, ale może też ukrywać produkty: wyrzucać je, chować za meblami lub wkładać do buzi tylko po to, by po odejściu od stołu móc je wypluć.
Jeśli osoba z ARFID nie ma dostępu do pożywienia, które preferuje i traktuje jako bezpieczne, to po prostu nic nie je. Natomiast w momencie dostępu do produktu preferowanego może pojawić się tzw. jedzenie kompensacyjne. Jeśli posiłek jest pominięty, to taka osoba w późniejszym czasie je zdecydowanie więcej, co może przypominać objadanie się, a wszystko to w celu wyrównania odpowiedniej liczby kalorii [2, 3].
Forma ARFID może wydawać się podobna do jadłowstrętu psychicznego, dlatego istotne jest, aby oba te zaburzenia odróżniać. W przypadku ARFID nie występuje charakterystyczny lęk przed przybraniem na wadze, nie występuje też zaburzenie sposobu doświadczania swojej wagi i kształtu własnego ciała, co jest typowe dla jadłowstrętu psychicznego [3, 4].
Zaburzenie ARFID powinno być też odróżniane od neofobii rozwojowej, okresu, przez który przechodzą wszystkie ssaki. Tu również pojawia się niechęć do jedzenia, wybiórczość, lękowe nastawienie do nowości i znanych pokarmów, które zostały podane w innej formie. Jest to jednak faza rozwojowa, która mija wraz z wiekiem, zazwyczaj też nie wymaga terapii [2, 3, 4, 7]. Warto natomiast przyglądać się dzieciom, które prezentują silne reakcje neofobiczne lub którym towarzyszy dodatkowo silna nadwrażliwość sensoryczna, dzieci te bowiem są w grupie ryzyka ARFID.
Opieka terapeutyczna powinna obejmować całą rodzinę. Rodzina i otoczenie pacjenta powinni rozumieć charakterystykę zaburzenia – pozwala to uniknąć krzywdzących ocen lub propozycji działań, które mogą tylko zaszkodzić. Przykładem jest mówienie: „Jak zgłodnieje, to zje”, co w przypadku ARFID jest niekorzystne. Trzeba też KONIECZNIE podkreślać, że ARFID nie jest winą rod...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy