Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zapobieganie chorobom

2 listopada 2020

NR 5 (Październik 2020)

Żywienie w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy oraz probiotykoterapia łagodząca skutki uboczne leczenia

184

Definicja choroby wrzodowej

Definicja choroby wrzodowej obejmuje pojawianie się cyklicznie owrzodzeń żołądka lub dwunastnicy. Wrzodem trawiennym nazywamy ubytek błony śluzowej sięgający poza blaszkę mięśniową błony śluzowej. W obrębie wrzodu często dochodzi do powstawania martwicy skrzepowej oraz nacieku zapalnego. Lokalizacja wrzodów trawiennych to opuszka dwunastnicy, żołądek, rzadziej pętle dwunastnicy czy dolna część przełyku [1]. Choroba wrzodowa bardzo często manifestuje się jako bóle nadbrzusza, a ciężkim powikłaniem jest krwawienie z przewodu pokarmowego. Dla przykładu w samych Stanach Zjednoczonych choroba wrzodowa dotyka rocznie 4,5 mln osób, 
natomiast w populacji ogólnej odsetek ten sięga ok. 10% [2]. W przypadku wrzodu dwunastnicy obserwuje się dwukrotnie wyższą zachorowalność u mężczyzn, w przypadku wrzodu żołądka taka zależność nie jest 
zauważalna [3].

POLECAMY

Czynniki ryzyka oraz objawy

Do najważniejszych czynników ryzyka należą przyjmowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych, również aspiryny, oraz infekcja Helicobacter pylori. NLPZ powodują uszkodzenie błony śluzowej; dochodzi do zaburzeń integralności błony śluzowej i reakcji tkankowej na skutek zawartej w świetle żołądka pepsyny, kwasu solnego czy infekcji H. pylori [4]. 

Celem leczenia żywieniowego jest taki dobór składników pokarmowych, aby były łatwo przyswajalne i nie zalegały długo w żołądku. Co więcej, pacjent powinien wybierać produkty, które nie nasilają dolegliwości.

Typowe objawy choroby wrzodowej dwunastnicy to bóle występujące głównie na czczo – tzw. bóle głodowe, które ustępują po niewielkim posiłku, natomiast ból w przypadku choroby wrzodowej żołądka pojawia się od 1–3 godzin po posiłku. Wspólną cechą jest fakt ustępowania dolegliwości po przyjęciu leków zobojętniających kwas żołądkowy. Choroba wrzodowa jest bezwzględnym wskazaniem do eradykacji Helicobacter pylori [5]. W Polsce obecnie stosowany schemat tej eradykacji to terapia poczwórna z bizmutem obejmująca stosowanie inhibitora pompy protonowej w pełnej dawce, metronidazol i tetracyklinę [1]. Z uwagi na oporność na klarytromycynę w Polsce sięgającą ponad 15% lek ten nie jest stosowany [1]. Do najczęstszych objawów niepożądanych stosowanych leków należą: ciemne zabarwienie stolca, nudności, wymioty, biegunka lub zaparcie (bizmut) [6], zaburzenia żołądkowo-jelitowe i metaliczny smak w ustach (metronidazol) oraz biegunki przy stosowaniu tetracykliny [7]. Podobne objawy występują w przypadku stosowania inhibitorów pompy protonowej [8].

Dieta jest bardzo istotnym elementem wspomagającym leczenie farmakologiczne, szczególnie w przypadku infekcji Helicobacter pylori opornej na leczenie. Odpowiednie leczenie dietetyczne zmniejsza dolegliwości spowodowane obecnością wrzodów trawiennych, a także powoduje zmniejszenie wydzielania kwasu solnego, przyczyniając się do regeneracji błony śluzowej [9]. Celem leczenia żywieniowego jest taki dobór składników pokarmowych, aby były łatwo przyswajalne i nie zalegały długo w żołądku. Co więcej, pacjent powinien wybierać produkty, które nie nasilają dolegliwości. Niewskazane jest picie alkoholu i mocnej kawy; zaleca się także zrezygnowanie z palenia tytoniu [10]. U pacjentów w okresie remisji liczba posiłków powinna wynosić między 4 a 5, natomiast w okresie zaostrzenia nawet do 7 na dobę; posiłki powinny być spożywane w regularnych odstępach czasu, bez stresu i pospiechu, najlepiej w formie miksowanej. Stosunek makroskładników powinien być następujący: białko 10–15%, węglowodany 50–60%, a tłuszcze 25–30% zapotrzebowania energetycznego [11]. Zmienia się także sposób przygotowania posiłków – zaleca się gotowanie tradycyjne lub na parze, miksowanie i rozdrabnianie posiłków, natomiast powinno się unikać smażenia i grillowania [5]. Ważną zasadą diety jest unikanie produktów wysokotłuszczowych, które są ciężkostrawne i powodują opóźnione opróżnianie żołądka, natomiast nie przyczyniają się bezpośrednio do powstawania wrzodów trawiennych. Należy ograniczyć spożycie kiełbas, smalcu oraz różnego rodzaju tłustych kremów do tortów. Uwzględnić trzeba natomiast ryby i oleje roślinne, w tym olej lniany będące źródłem nienasyconych kwasów tłuszczowych. Kwasy te, szczególnie kwas linolowy, biorą udział w ochronie błony śluzowej żołądka i dwunastnicy przed uszkodzeniami oraz działają hamująco na rozwój H. pylori. Wysokie stężenia nienasyconych kwasów tłuszczowych powodują lizę, czyli rozpad komórek bakterii [12].

Zakażenie H. pylori prowadzi do uszkodzenia komórek z wytworzeniem wolnych rodników tlenowych, dlatego zastosowanie w diecie produktów bogatych w witaminę C ma korzystny wpływ na eradykację H. pylori poprzez hamowanie wzrostu bakterii oraz aktywności bakteryjnej ureazy. Naturalne źródła witaminy C to owoce dzikiej róży, porzeczki oraz natka pietruszki. Zaobserwowano ponadto u osób zakażonych obniżenie poziomu witaminy E w antrum żołądka, dlatego spożywanie produktów bogatych w witaminę E (olej lniany, słonecznikowy) działa protekcyjnie [13].

Korzystny wpływ ma zastosowanie probiotykoterapii w leczeniu zakażeń H. pylori. Rekomenduje się zastosowanie bakterii probiotycznych z gatunku Lactobacillus, Bifidobacterium czy Saccharomyces [14]. Probiotyki hamują kolonizację H. pylori, dodatkowo pomagają w łagodzeniu skutków antybiotykoterapii, takich jak biegunki [14]. Częstym działaniem niepożądanym antybiotykoterapii są zaburzenia percepcji smaku, które wynikają prawdopodobnie z niedoboru cynku powstałego na skutek spadku biodostępności wywołanej wiązaniem przez antybiotyki. Zastosowanie probiotykoterapii łagodzi te zaburzenia poprzez stymulację wchłaniania cynku z układu pokarmowego [15]. 
Niektóre dane literaturowe pokazują, że zastosowanie probiotyków w monoterapii eliminuje Helicobacter pylori nawet w 32% przypadków, ale prawdopodobny jest późniejszy nawrót infekcji [16]. Probiotyki wykazują różne mechanizmy działania w stosunku do błony śluzowej żołądka zainfekowanej przez H. pylori m.in przez osłabienie reakcji cytokinowej na skutek zakażenia [16]. Spożywanie fermentowanych produktów mlecznych może obniżyć ryzyko choroby wrzodowej. Pod wpływem spożywania np. jogurtu dochodzi do wytwarzania śluzu w ślinie, co ma działanie ochronne na błonę śluzową żołądka poprzez zmniejszenie przepływu żółci oraz zmniejszenie zasadowości [17]. Dodatkowo produkty mleczne zawierające bakterie Bifidobacterium powodują spadek aktywności ureazy – enzymu wydzielanego przez H. pylori; produkty te również powodują zmniejszenie dolegliwości z górnego odcinka przewodu pokarmowego [18].

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) rekomenduje dla pacjentów z chorobą wrzodową spożycie błonnika na poziomie 20–30 g/dobę. Spożywane włókna działają jak bufory, zmniejszając stężenie kwasów żółciowych w żołądku oraz czas tranzytu jelitowego, łagodząc w ten sposób bóle brzucha czy wzdęcia [19]. 

Zalecane jest także wzbogacenie diety w polifenole, które wykazują korzystny wpływ na błonę śluzową żołądka. Polifenole zawarte w jabłkach mogą redukować owrzodzenia spowodowane aspiryną, natomiast ekstrakt pozyskiwany ze skórek jabłek wykazuje działanie hamujące na wzrost H. pylori oraz towarzyszący stan zapalny. Podobne działanie przeciwbakteryjne wobec H.pylori wykazuje kurkumina – główny składnik przyprawy kurkumy pozyskiwanej z kłącza rośliny Curcuma longa [20]. W przypadku zaostrzenia choroby należy ograniczyć sól oraz zrezygnować z ostrych przypraw, takich jak pieprz, papryka, ocet czy musztarda [12]. 

Dane literaturowe sugerują jednak ochronny wpływ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy