Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zapobieganie chorobom

30 kwietnia 2020

NR 2 (Kwiecień 2020)

Zespół metaboliczny – perspektywa przewlekłego stresu i zaburzeń rytmu okołodobowego

212

Co to jest zespół metaboliczny i jak często występuje?

Zespół metaboliczny (ZM) jest grupą wzajemnie powiązanych ze sobą czynników, które sumarycznie kilkukrotnie zwiększają ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych oraz cukrzycy typu 2. Aktualnie istnieje kilka nieznacznie różniących się między sobą kryteriów ZM. Najpowszechniej stosowane kryterium zostało ustalone przez ekspertów z Narodowego Programu Edukacji Cholesterolowej Stanów Zjednoczonych (NCEP-ATP III, ang. National Cholesterol Education Program Adult Treatment Panel III), według których, aby rozpoznać ZM, muszą występować przynajmniej trzy z pięciu czynników zamieszczone w tabeli 1.
Kryteria NCEP-ATP III zostały również uwzględnione w Wytycznych Polskiego Forum Profilaktyki Chorób Układu Krążenia z 2015 roku z tą różnicą, że otyłość brzuszna jest klasyfikowana jako obwód talii ≥ 80 cm u kobiet i ≥ 94 cm u mężczyzn [2]. 
Zespół metaboliczny stanowi istotny problem zdrowotny na świecie i dotyczy ponad 24% populacji. W Polsce, według badań NATPOL PLUS, zespół ten występuje u około 20% dorosłych, czyli u blisko 5,8 mln Polaków. Najczęściej występującą składową ZM jest nadciśnienie tętnicze [3]. W zależności od przyjętego kryterium rozpoznania oraz specyfiki badanej populacji częstość występowania ZM może być różna. Takie rozbieżności są spowodowane m.in. brakiem precyzyjnej definicji ZM i jej nieustannej ewolucji. Powoduje to, że ZM jest obiektem trudnym do badań klinicznych, a niektórzy naukowcy wręcz zaprzeczają jego istnieniu, uważając, że nie spełnia on założeń medycyny opartej na faktach [4]. 
 

POLECAMY

Tabela 1. Kryteria rozpoznania zespołu metabolicznego według NCEP-ATP III [1]
otyłość brzuszna określana jako obwód talii:
  • ≥ 88 cm u kobiet
  • ≥ 102 cm u mężczyzn
nadciśnienie tętnicze ≥ 130/85 mmHg lub wdrożone leczenie hipotensyjne
glikemia na czczo ≥ 100 mg/dl lub wdrożone leczenie hipoglikemizujące
stężenie cholesterolu HDL:
  • < 40 mg/dl u mężczyzn
  • < 50 mg/dl u kobiet
stężenie trójglicerydów ≥ 150 mg/dl lub wdrożone leczenie hipolipemizujące


Przyczyny zespołu metabolicznego

Patofizjologia ZM jest bardzo złożona, dlatego do tej pory nie wskazano jednej jego przyczyny. Za rozwój ZM są odpowiedzialne zarówno czynniki genetyczne, jak i czynniki środowiskowe, w tym nieprawidłowa dieta, niska aktywność fizyczna, wiek, przewlekły stan zapalny. Choć patomechanizm ZM nie został do końca poznany, wydaje się, że kluczowym jego elementem jest otyłość brzuszna i związana z nią insulinooporność [5]. Oprócz tego jako możliwy czynnik ryzyka rozwoju ZM zaproponowany został przewlekły stres psychologiczny. W systematycznym przeglądzie literatury, w którym przeanalizowano 39 badań prospektywnych, potwierdzono związek pomiędzy przewlekłym stresem psychologicznym a ryzykiem rozwoju ZM [6]. Z kolei w dużych badaniach Whitehall II Cohort Study obejmujących 10 308 uczestników udowodniono, że narażenie na czynniki stresowe w pracy zwiększa ryzyko wystąpienia ZM [7]. Warto zauważyć, iż według Światowej Organizacji Zdrowia oraz Europejskiej Agencji Bezpieczeństwa i Zdrowia w Pracy praca jest jednym z ważniejszych źródeł stresu w krajach wysokorozwiniętych [8, 9].

Hiperkortyzolemia jako przyczyna składowych zespołu metabolicznego

Łącznikiem pomiędzy przewlekłym stresem a ZM wydaje się być kortyzol. Kortyzol jest głównym glikokortykosteroidem (razem z kortykosteronem, kortyzonem) syntetyzowanym i wydzielanym przez warstwę pasmowatą kory nadnerczy. Jego potoczna nazwa „hormon stresu” wynika z faktu kluczowej roli, jaką odgrywa we wspomaganiu organizmu w sytuacjach stresowych [10, 11]. Kortyzol ma silne działanie kataboliczne, przez co zwiększa stężenie glukozy we krwi poprzez: zmniejszenie wydzielania insuliny, stymulację uwalniania glukozy z glikogenu w wątrobie i stymulację glukoneogenezy. Oprócz tego wpływa na redystrybucję tkanki tłuszczowej w okolice narządów wewnętrznych (wisceralna tkanka tłuszczowa) i rozwój insulinooporności [11]. 
Sama idea związku składowych ZM z nieprawidłowym wydzielaniem kortyzolu narodziła się m.in. z obserwacji nad zespołem Cushinga, który jest modelowym przykładem choroby wynikającej z nadmiaru tego hormonu. Przyczyną zespołu są guzy przysadki lub nadnerczy, ale najczęściej jest nią przewlekłe przyjmowanie leków sterydowych [10]. Charakterystyczne dla pacjentów z zespołem Cushinga jest występowanie insulinooporności oraz otyłości brzusznej. Ponadto wielu z nich wykazuje zaburzenia metaboliczne, takie jak nieprawidłowa tolerancja glukozy, nadciśnienie tętnicze i podwyższony poziom trójglicerydów. Z tego powodu prawie dwie trzecie pacjentów z zespołem Cushinga spełnia co najmniej trzy kryteria ZM [10, 12]. 
Podobną sytuacją kliniczną jest pseudozespół Cushinga, który wynika z czynnościowej hiperkortyzolemii. Może się ona objawiać nadciśnieniem tętniczym, nadmiarem wisceralnej tkanki tłuszczowej lub nieprawidłowymi parametrami biochemicznymi, np. wysokim stężeniem trójglicerydów i glukozy na czczo [13]. 
Jak łatwo zauważyć, cechami charakterystycznymi zarówno dla zespołu, jak i pseudozespołu Cushinga są składowe ZM, które wynikają z nadmiaru glikokortykoidów (w tym kortyzolu). Obserwacje te doprowadziły do ​​sugestii, że kortyzol może przyczyniać się do powstawania ZM. Wykazano, że stężenie kortyzolu u osób z ZM jest wyższe w porównaniu z osobami zdrowymi. Dlaczego pacjenci z ZM mają nieprawidłowy poziom kortyzolu? Sugeruje się, że może to wynikać z dwóch mechanizmów. Po pierwsze, aktywacji osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA, ang. hypothalamic–pituitary–adrenal), która odpowiada za regulację wydzielania kortyzolu. Po drugie, ze zwiększonej aktywności obwodowej kortyzolu, którą reguluje dehydrogenaza 11β-hydroksysteroidowa typu 1 (11β-HSD1), przekształcająca nieaktywny kortyzon w kortyzol. Okazuje się, że myszy z nadekspresją 11β-HSD1 rozwijają cechy ZM, podczas gdy myszy z usuniętym genem kodującym 11β-HSD1 mają zmniejszone ryzyko otyłości i ZM. Zatem zwiększona aktywność 11β-HSD1 w trzewnej tkance tłuszczowej może generować zwiększony poziom kortyzolu, a tym samym składowe ZM [14, 15].

Zespół metaboliczny a rytm okołodobowy

Przewlekły stres może również przybierać postać zaburzonego rytmu okołodobowego. Okazuje się, że rytm okołodobowy jest regulatorem prawie każdego szlaku metabolicznego w organizmie. U ludzi i innych ssaków rytm okołodobowy jest regulowany przez główny zegar biologiczny znajdujący się w podwzgórzu (dokładnie w jądrze nadskrzyżowaniowym), który komunikuje się z obwodowymi zegarami w tkankach. Na rytm okołodobowy silnie wpływają czynniki środowiskowe (tzw. dawcy czasu), takie jak światło, które jest najważniejszym regulatorem głównego zegara biologicznego. Inne czynniki środowiskowe obejmują zmianę temperatury i spożywanie pokarmów. One z kolei wpływają na obwodowe zegary biologiczne [16]. 
Z uwagi na to, że mnogość czynników środowiskowych, np. stosowanie sztucznego światła, stres psychologiczny czy podróż samolotem ze zmianami stref czasowych, może zaburzać rytm okołodobowy, coraz więcej dowodów łączy go ze składowymi ZM oraz chorobami z nim współistniejącymi, takimi jak zaburzenia depresyjne i snu czy niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby. Powstał nawet pomysł, aby nazwę ZM zmienić na zespół okołodobowy (ang. Circadian Syndrome) [16].
I tu znowu okazuje się, że kortyzol może odgrywać kluczową rolę. Kortyzol wykazuje charakterystyczny cykl wydzielania, który jest zsynchronizowany z naszym rytmem okołodobowym. Organizm produkuje najwięcej kortyzolu w drugiej połowie nocy, dlatego rano zaraz po przebudzeniu poziom kortyzolu jest najwyższy. Następnie jego poziom gwałtownie spada aż do południa i najniższe wartości osiąga późnym wieczorem. To sprawia, że kortyzol jest ważnym synchronizatorem zegarów biologicznych i stał się głównym kandydatem na bycie konsekwencją (a może przyczyną?) negatywnych skutków zaburzeń rytmu okołodobowego. W wielu chorobach (w tym ZM), oprócz wcześniej wspomnianych ilościowych zaburzeń jego wydzielania, obserwuje się także zaburzenie rytmu wydzielania kortyzolu w poszczególnych porach dnia [10, 15].
 

Tabela 2. Propozycja schematu terapii dla osób z ZM, zaburzonym wydzielaniem kortyzolu i rytmu okołodobowego [24]
KROK I 
Eliminacja stresorów aktywujących oś HPA
  • Redukcja nadmiernej masy ciała
  • Eliminacja przewlekłych zakażeń 
  • Eliminacja nadwrażliwości pokarmowych
  • Zminimalizowanie spożycia alkoholu
  • Eliminacja kofeiny
  • Eliminacja nadmiernego wysiłku fizycznego
  • Rzucenie palenia tytoniu 
  • Rezygnacja z pracy zmianowej
  • Ograniczenie ekspozycji na światło niebieskie, które emitują m.in. smartfon, tablet, komputer, telewizor
KROK II 
Zmiana stylu życia
  • Umiarkowana i regularna aktywność fizyczna
  • Regularne spożywanie posiłków
  • Uregulowanie równowagi sodowo-potasowej
  • Zwiększenie spożycia owoców i warzyw bogatych w antyoksydanty
  • Ograniczenie podaży cukrów prostych i zastąpienie ich produktami o niskim indeksie glikemicznym
  • Rezygnacja ze spożycia produktów przetworzonych i niezdrowych przekąsek
  • Rezygnacja z tłuszczów trans na korzyść dobrej jakości tłuszczów oraz ograniczenie spożycia tłuszczów nasyconych
  • Suplementacja diety witaminą D
  • Odpowiednia ilość snu
KROK III 
Wsparcie bariery i mikrobioty jelitowej
  • Wprowadzenie do diety produktów zawierających substancje prebiotyczne:
    - inulina zawarta w cebuli, czosnku, porze, topinamburze, szparagach, cykorii, karczochach 
    - skrobia oporna, która znajduje się w produktach pełnoziarnistych, ryżu, fasoli, niedojrzałych bananach
  • Wprowadzenie kiszonek i fermentowanych produktów mlecznych
KROK IV 
Suplementacja adaptogenów i innych substancji bioaktywnych
  • W trakcie terapii warto rozważyć przyjmowanie preparatów zawierających: 
    - adaptogeny (np. Ashwaghanda) – składniki aktywne, które przywracają ogólną równowagę organizmu, pomagają organizmowi w dostosowaniu do reakcji stresowej poprzez wpływ na stężenie neuroprzekaźników oraz syntezę kortyzolu 
    - polifenole, np. resweratrol, kurkumina, mające właściwości przeciwutleniające oraz wpływające korzystnie na kondycję bariery jelitowej i skład mikrobioty jelitowej


Kortyzol jako marker przewlekłego stresu – diagnostyka laboratoryjna

Kortyzol jest najpowszechniej stosowanym markerem biologicznym stresu [17–19]. Stężenie kortyzolu w organizmie można oznaczyć w surowicy, moczu l...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy