Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zapobieganie chorobom

2 września 2020

NR 4 (Sierpień 2020)

Wspieranie płodności u kobiet i mężczyzn

28

Niepłodność definiowana jest jako niemożność zajścia w ciążę pomimo regularnego współżycia bez stosowania antykoncepcji przez co najmniej 12 miesięcy [1]. Niepłodność dotyczy ok. 20% osób w wieku rozrodczym, z czego w Polsce ok. 1,5 mln par ma problem z poczęciem potomstwa [2]. Jakie czynniki wpływają na pojawienie się zaburzeń płodności i czy za pomocą diety można wspierać funkcje rozrodcze u kobiet i mężczyzn?

POLECAMY

Etiopatogeneza zaburzeń płodności u kobiet i mężczyzn

Do przyczyn niepłodności kobiecej zalicza się zaburzenia owulacji związane najczęściej z takimi chorobami, jak: zespół policystycznych jajników, endometrioza, insulinooporność, hiperinsulinemia czy choroby tarczycy [1, 3, 4, 5]. U mężczyzn natomiast głównymi czynnikami są zaburzenia hormonalne (najczęściej związane z sekrecją testosteronu) oraz nieprawidłowe parametry nasienia [6]. W tab. 1 zostały przedstawione czynniki zwiększające ryzyko niepłodności u kobiet i mężczyzn.

Czy żywność ma znaczenie, czyli niedoceniona rola diety w zaburzeniach płodności

Odpowiednio zbilansowana dieta odgrywa niebagatelną rolę w regulacji gospodarki hormonalnej zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, zwłaszcza w kontekście zachowania prawidłowego poziomu insuliny we krwi. Dlatego też istotnym elementem diety będzie odpowiednia ilość i jakość węglowodanów [11]. 
W badaniach naukowych wskazuje się na zasadność obniżenia ich podaży poniżej 50% zapotrzebowania energetycznego (nawet do 43%), w zależności od masy ciała czy poziomu aktywności fizycznej [12]. Warto uwzględnić w jadłospisie węglowodany złożone, takie jak pieczywo i makarony razowe, pełnoziarniste, ryż brązowy, płatki owsiane górskie, niskoprzetworzone kasze (np. gryczana, jaglana, pęczak). Dzięki wysokiej zawartości błonnika w tych produktach wchłanianie glukozy do krwi ulega spowolnieniu, przez co nie dochodzi do wytwarzania nadmiernej ilości insuliny. Zaleca się także ograniczenie spożycia sacharozy (jej źródłem są słodycze, ale i wszelkiego rodzaju gotowe dania oraz przyprawy, do których dodawany jest cukier), gdyż jej nadmiar sprzyja pogłębianiu stanu zapalnego w organizmie. Należy również zmniejszyć spożycie napojów słodzonych oraz soków owocowych, stanowiących skoncentrowane źródło łatwo przyswajalnych węglowodanów prostych [13, 14].
 

Tabela 1. Czynniki zwiększające ryzyko niepłodności u kobiet i mężczyzn [2, 7, 8, 9, 10]
Czynniki zwiększające ryzyko niepłodności u kobiet i mężczyzn
palenie tytoniu
ekspozycja na metale ciężkie
narażenie na duże dawki promieniowania
stosowanie sterydów anabolicznych
nadużywanie alkoholu
stres
infekcje w obrębie narządów miednicy mniejszej
siedzący tryb życia oraz nadmierna aktywność fizyczna
niedostateczna ilość snu
nadmierna masa ciała i niedowaga


Zawartość białka w diecie powinna być zwiększona do 20–30% zapotrzebowania energetycznego. Połączenie węglowodanów o niskim indeksie glikemicznym z wysoką podażą białka prowadzi do poprawy wrażliwości tkanek na insulinę oraz obniżenia stężenia CRP (ang. C reactive protein, białko C-reaktywne) [3]. 
Oprócz podaży odpowiedniej ilości białka duże znaczenie ma źródło jego pochodzenia. Wskazuje się, że zastąpienie 5% energii z białka zwierzęcego na rzecz białka roślinnego wiąże się z obniżeniem ryzyka niepłodności o 50% wśród kobiet z zaburzeniami owulacji [15, 16]. Białko roślinne charakteryzuje się wysoką zawartością argininy – aminokwasu niezbędnego do wytwarzania tlenku azotu, który wpływa na poprawę przepływu krwi przez kobiece narządy rodne i ułatwia rozwój oocytów oraz implantację [1, 16]. 
Ważnym elementem diety wspierającej płodność jest ograniczenie spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych oraz wykluczenie z jadłospisu kwasów tłuszczowych trans. Nadmiar nasyconych kwasów tłuszczowych (ich źródłem są m.in. tłuste mięsa i wędliny, smalec, sery podpuszczkowe, śmietana, olej palmowy) może prowadzić do upośledzenia tolerancji glukozy oraz zaburzeń cyklu menstruacyjnego [15]. Natomiast kwasy tłuszczowe trans, znajdujące się głównie w wysokoprzetworzonej żywności, takiej jak dania typu fast food, chipsy, wyroby cukiernicze, wykazują działanie prozapalne i negatywnie wpływają na insulinowrażliwość. 
U kobiet prowadzą do zaburzeń owulacji, natomiast u mężczyzn mogą obniżać stężenie plemników [6]. Zaleca się zwiększenie spożycia jednonienasyconych kwasów tłuszczowych, których źródło stanowią oleje roślinne: oliwa z oliwek, olej rzepakowy oraz margaryny miękkie. Szczególną rolę w prewencji niepłodności przypisuje się odpowiedniej proporcji kwasów tłuszczowych omega-6 do omega-3, która wynosi 4-5 : 1. Bogatym źródłem kwasów tłuszczowych omega-3 są tłuste ryby (łosoś, makrela), orzechy włoskie, olej z orzechów włoskich, olej lniany, olej rzepakowy oraz tran. Kwasy tłuszczowe omega-3 poprawiają insulinowrażliwość, regulują cykl menstruacyjny oraz pozytywnie wpływają na parametry nasienia, zwiększając aktywność plemników [6, 10, 14, 15].
W diecie wspierającej płodność należy skupić się na jej przeciwzapalnym działaniu, dlatego niezwykle istotne jest uwzględnienie w jadłospisie produktów dostarczających 
witamin o właściwościach antyoksydacyjnych, takich jak witamina C, E czy β-karoten [6, 14, 15, 16]. Witamina C bierze udział w produkcji kolagenu, niezbędnego w procesie owulacji oraz wzroście pęcherzyka Graafa. Wskazuje się również, że jej odpowiednia podaż korzystnie wpływa na jakość nasienia, gdyż zapobiega spermaglutynacji (zlepianiu się plemników, co uniemożliwia im swobodne przemieszczanie się) oraz utlenianiu DNA [6]. Najwięcej witaminy C znajduje się w świeżych, surowych warzywach i owocach, takich jak acerola, dzika róża, czerwona papryka, natka pietruszki, czarna porzeczka, kiwi czy owoce cytrusowe. 
Witamina E uczestniczy w prawidłowym przebiegu procesów rozrodczych, a jej niedobór związany jest z występowaniem zaburzeń owulacji oraz utlenianiem wielonienasyconych kwasów tłuszczowych znajdujących się w plemnikach [6, 14]. Bogatym źródłem witaminy E są oleje: olej z kiełków pszenicy, olej z orzechów włoskich, orzechy, nasiona słonecznika i pestki dyni. 
Witamina A odpowiedzialna jest za tworzenie komórek rozrodczych oraz embriogenezę. Wspomaga także produkcję śluzu chroniącego nabłonek, dzięki czemu zapobiega powstawaniu infekcji dróg rodnych u kobiet [6]. Jej prekursorem jest β-karoten. Występuje on w owocach i warzywach o żółtej, pomarańczowej, czerwonej oraz ciemnozielonej barwie (np. w marchwi, szpinaku, brokułach, brzoskwiniach). 
Szczególną rolę w regulowaniu płodności odgrywają witaminy z grupy B, w szczególności witaminy B6, B12 oraz kwas foliowy. Rolą witaminy B6 jest utrzymanie stężenia progesteronu na odpowiednim poziomie [6, 15]. Produkty o wysokiej zawartości witaminy B6 to: ryby (śledź, dorsz), nasiona roślin strączkowych, pełnoziarniste produkty zbożowe, jaja, orzechy włoskie, ziemniaki. Witamina B12 uczestniczy w wytwarzaniu wszystkich komórek w organizmie. Odpowiedzialna jest za syntezę kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA), a jej niedobór może leżeć u podłoża zaburzeń owulacji oraz spadku aktywności plemników [6, 10]. Witamina B12 obecna jest wyłącznie w produktach pochodzenia zwierzęcego (mięsie, podrobach, rybach, jajach i nabiale). W przypadku stosowania diety wegetariańskiej i wegańskiej niezbędna jest suplementacja diety witaminą B12.
Witaminy B6, B12 oraz kwas foliowy obniżają poziom homocysteiny odpowiedzialnej za zaburzenia rozrodczości. Wysoka zawartość homocysteiny w płynie pęcherzykowym jajnika powoduje zakłócenia we wzajemnym oddziaływaniu komórki jajowej z plemnikiem, co obniża szansę na poczęcie dziecka. Ponadto kwas foliowy bierze udział w regulowaniu owulacji oraz produkcji i dojrzewaniu plemników [6, 15].
W regulowaniu gospodarki hormonalnej kobiet i mężczyzn biorą udział takie składniki mineralne, jak magnez, cynk i selen. Magnez jest odpowiedzialny za utrzymanie odpowiedniego stężenia progesteronu we krwi. Jego niedobór może przyczyniać się do nieprawidłowości w wydzielaniu insuliny, do rozwoju insulinooporności, a w konsekwencji do zaburzeń płodności [6, 15]. Bogate źródło magnezu stanowią: produkty zbożowe (otręby pszenne, kasza gryczana, płatki owsiane, chleb żytni), orzechy, kakao, gorzka czekolada, nasiona roślin strączkowych, banany, zielone warzywa, a także woda wysokozmineralizowana. 
Cynk jest pierwiastkiem niezbędnym do prawidłowego metabolizmu estrogenów, progesteronu oraz androgenów. Warunkuje prawidłowy przebieg owulacji i cyklu menstruacyjnego. Cynk jest niezwykle istotnym elementem diety szczególnie wśród mężczyzn, gdyż gruczoł krokowy, jądra oraz plemniki zawierają wysokie stężenie tego pierwiastka. Niedobór cynku może prowadzić do zaburzeń erekcji, obniżenia poziomu testosteronu oraz spadku jakości nasienia [6, 7, 14]. 
W diecie mężczyzn wykazujących wysoką aktywność seksualną warto uwzględnić wyższe spożycie cynku, ponieważ z każdym ejakulatem dochodzi do utraty cynku w ilości ok. 5 mg [16]. Aby zapewnić odpowiednią podaż cynku, należy uwzględnić w diecie kaszę gryczaną, pełnoziarniste pieczywo, jaja, mięso i wątrobę. 
Selen stanowi składową peroksydazy glutationowej – enzymu biorącego udział w eliminacji wolnych rodników. Ponadto jest odpowiedzialny za kobiecą płodność ze względu na obecność w płynie pęcherzykowym. U mężczyzn natomiast wspomaga sekrecję testosteronu [6, 7, 14]. Jego dobrym źródłem są: skorupiaki, ryby, podroby, jaja, suche nasiona roślin strączkowych, produkty zbożowe (chleb razowy, otręby pszenne, kasza gryczana, płatki owsiane). Selen można znaleźć także w orzechach brazylijskich, jednak jego zawartość uzależniona jest od miejsca i warunków uprawy. Przyswajalność selenu wzrasta, jeśli w diecie uwzględniona zostanie odpowiednia podaż witamin A, C i E, natomiast zmniejsza się w przypadku obciążenia organizmu metalami ciężkimi – ołowiem, rtęcią, kadmem oraz arsenem [17]. 
W badaniach podkreśla się także znaczenie witaminy D3 we wspieraniu płodności, ze względu na występowanie receptorów dla tej witaminy w żeńskich i męskich narządach płciowych. Zbyt niski poziom witaminy D3 we krwi nasila zaburzenia owulacji, spermatogenezy, hiperandrogenizm oraz insulinooporność [18]. Suplementacja diety witaminą D jest zalecana, gdy stężenie 25(OH)D3 we krwi wynosi poniżej 30 ng/ml a dawkę dostosowuje się indywidualnie po konsultacji z lekarzem (w zależności od wyjściowego poziomu witaminy D3), tak aby utrzymać jej stężenie na optymalnym poziomie, tj. 30–50 ng/ml [19].

Znaczenie mikrobioty jelitowej w regulowaniu płodności

Odpowiednia równowaga mikroorganizmów jelitowych jest niezbędna dla zachowania wrażliwości tkanek na insulinę oraz prawidłowego metabolizmu. Ponadto hormony takie jak estrogeny czy testosteron są metabolizowane do aktywnych form za pomocą enzymów wydzielanych przez mikroorganizmy jelitowe [14, 20]. Dlatego starając się o potomstwo, warto wprowadzić do diety prebiotyki, czyli składniki pokarmowe korzystnie działające na organizm gospodarza poprzez stymulację wzrostu i/lub aktywności bakterii bytujących w okrężnicy [21]. Naturalne źródło prebiotyków stanowią m.in. banany, szparagi, cebula, por, cykoria, czosnek, karczochy [21]. Dzięki metabolizowaniu prebiotyków przez mikrobiotę jelitową dochodzi do powstawania krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA) o działaniu przeciwzapalnym [21]. U ko...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy