Dołącz do czytelników
Brak wyników

ABC prawidłowego żywienia

2 lutego 2019

NR 5 (Październik 2018)

Starzejące się społeczeństwo, czyli żywienie w kontekście osób starszych

0 89

Zdrowe starzenie się organizmu

Zdrowe starzenie się organizmu, jak dowodzą naukowcy, wymaga trzech podstawowych zachowań. Sześcioletnie badanie przeprowadzone przez Narodowe Centrum Zapobiegania Chorobom Przewlekłym (Atlanta, USA) ustaliło trzy zachowania mające ogromny wpływ na śmiertelność. Było to: aktualnie niepalenie tytoniu, utrzymywanie zdrowej diety oraz 21 minut umiarkowanej aktywności fizycznej dziennie. Przestrzeganie chociaż jednego ze wspomnianych zachowań pozwalało zmniejszyć ryzyko przedwczesnej śmierci o 40%, podczas trwania 6-letniego okresu badania. Osoby przestrzegające dwóch z trzech zachowań miały o ponad połowę niższe ryzyko przedwczesnej śmierci. Natomiast osoby przestrzegające wszystkich 3 zaleceń ograniczyły ryzyko przedwczesnej śmierci o 82% [1]! Pokazuje to, jak istotne jest wprowadzenie zmian na każdym etapie życia. A wprowadzenie zmian wydaje się kluczowe, patrząc na dane statystyczne dla Polski...

Dane statystyczne

Według danych GUS [2] mediana wieku średniego przesunęła się w ciągu ostatnich 26 lat prawie o 8 lat. Pokazuje to wyraźnie, że nasze społeczeństwo się starzeje. Liczba osób w wieku poprodukcyjnym (czyli więcej niż 60/65 lat) wyniosła w 1990 r. - 13,8%, natomiast w roku 2016 wartość ta wzrosła już do 20,2%. Na 100 osób w wieku produkcyjnym przypada aktualnie 31 osób w wieku poprodukcyjnym. Prognozy mówią o liczbie 53 osób na 100 w 2050 r. Zwiększyła się również długość życia. U mężczyzn o 7 lat, u kobiet – o 6,7 lat. Jednak warto zaznaczyć, że równolegle spadła przeciętna długość życia w stanie utrzymanego zdrowia… [3, 4]. Zawartość tkanki tłuszczowej rośnie wraz z wiekiem. Za mechanizm ten po części odpowiedzialna jest zależność objętości tkanki tłuszczowej od mechanizmu rekrutacji kwasów tłuszczowych i ich późniejszego utleniania (w celu pozyskania energii). Oznacza to, że upośledzona wraz z wiekiem zdolność adipocytów do uwalniania i utleniania kwasów tłuszczowych może powodować wzrost ilości tkanki tłuszczowej, nasilając dodatkowo objawy insulinooporności [5]. Obecnie najczęściej stosowaną metodą rozpoznawania otyłości jest miernik BMI. Stosuje się również inne metody, na przykład mierzenie obwodu talii, szczególnie pomocne w szacowaniu ilości tłuszczu trzewnego. Ze względu na zmiany, jakie zachodzą u osób starszych, takie jak kompresja kręgów, kifoza i odmienne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej po 60. roku życia, wskaźnik BMI ma pewne ograniczenia w dokładnym określaniu zawartości tkanki tłuszczowej. Jednak mimo wszystko wykazuje stosunkowo wysoki współczynnik korelacji z zawartością tłuszczu u osób w podeszłym wieku i jest stosowany do oceny masy ciała w tej grupie ludzi [6]. Na podstawie wskaźników BMI szacuje się, że znaczną część populacji ludzi starszych dotyka problemem nadwagi lub otyłości. Zbyt dużą masę ciała podczas badania miało blisko 70% osób starszych, a do grona otyłych została zaliczona co czwarta badana osoba (BMI > 30). Relatywnie częściej problemy z nadmierną masą ciała wystąpiły wśród młodszych seniorów, wśród najstarszych problem ten nie był tak częsty. Zdolność tkanki mięśniowej do utleniania kwasów tłuszczowych jest niezależna od wieku, dlatego też regularna aktywność fizyczna stanowi nieodłączny element profilaktyki zdrowotnej. 

Trening aerobowy zwiększa utlenianie tłuszczów zarówno w spoczynku, jak i podczas ćwiczeń, prawdopodobnie zwiększając zdolność enzymatyczną do utleniania tłuszczu [7]. 

Tabela 1. Wykonana przed rokiem metaanaliza 162 badań pokazuje powszechnie występujące niedobory żywieniowe we krwi i płynie mózgowo-rdzeniowym osób dotkniętych chorobą Alzheimera 

 

– Z drugiej strony starzenie organizmu prowadzi do naturalnego zmniejszenia się masy ciała, a zachorowanie na chorobę Alzheimera czy inną demencję może nasilić ten proces – twierdzi prof. dr hab. Dariusz Włodarek z SGGW. – Dodatkowo badania epidemiologiczne wykazują zależność pomiędzy umieralnością a wskaźnikiem BMI przypominającą literę U, która dla osób starszych przesuwa się w prawo (do większych wartości). U osób starszych najmniejszą umieralność stwierdza się dla wartości BMI charakterystycznych dla nadwagi (BMI 25–29,9 kg/m2) – dodaje.

W odróżnieniu od ludzi młodszych osoby starsze rzadziej spożywają warzywa i owoce. Zgodnie z badaniami owoce codziennie jadało 63% osób starszych, najczęściej osoby między 60. a 79. rokiem
życia (blisko 2/3 tej grupy). Relatywnie rzadko owoce (nawet przetworzone) spożywały osoby w wieku starczym (75.–89. r.ż.) [2]. 

Co najmniej raz dziennie warzywa spożywało (z wyłączeniem ziemniaków) niespełna 56% osób starszych. Najrzadziej warzywa, podobnie jak i owoce, jadały osoby najstarsze. Prawie co druga osoba ponadosiemdziesięcioletnia podała, że codziennie, chociaż jeden raz, zjada posiłek zawierający warzywa. Rzadkie spożywanie warzyw i owoców dotyczy zwłaszcza najstarszych mężczyzn [2]. 

Faktem jest, że bez regularnej konsumpcji warzyw i owoców bardzo trudne staje się uzupełnienie niezbędnych mikroelementów i witamin. Warzywa i owoce ze względu na zawartość składników biologicznie aktywnych, takich jak związki polifenolowe, karotenoidy, witaminy, fitoestrogeny, glukozynolany i antocyjany, skutecznie ograniczają negatywne efekty komórkowego starzenia się organizmu [8]. 

Aktywność sportowa

Osoby w wieku 60 lat lub więcej stosunkowo rzadko uczestniczyły w zajęciach sportowych lub rekreacji ruchowej – jedynie co czwarta osoba (24,6%) w tej grupie wiekowej podjęła takie wyzwanie. Deklaracja o częstym uczestnictwie w zajęciach ruchowych dotyczyła 11,4% osób starszych, a 13,2% osób deklarowało sporadyczny, ale regularny udział w sporcie. Mężczyźni w tej grupie wiekowej byli nieco bardziej aktywni sportowo-rekreacyjnie niż kobiety (o 5,3%) [9]. 

Zestawiając te dane z danymi z kontynentu azjatyckiego, zauważymy przepaść. Świadomość kultury fizycznej u osób starszych w Chinach jest powszechna. Często w krajach azjatyckich czeka się wręcz na wiek emerytalny, aby móc bez ograniczeń oddać się ruchowi na świeżym powietrzu. W związku z tym niewystarczającą aktywność fizyczną można zaobserwować jedynie u 33% osób po 60. roku życia [10]. Naturalnie ma to bezpośrednie przełożenie na dłuższe życie w zdrowiu.

Komentarz ekspercki

Choć samo zjawisko wydłużania się życia w Polsce jest korzystne, proces starzenia się społeczeństwa, widoczny w zmianach w strukturze wieku pomiędzy liczebnością grupy osób starszych a liczbą osób młodszych, niesie ze sobą negatywne efekty uboczne, z którymi trzeba się zmierzyć [1, 2].  Podjęcie odpowiednich działań, by zapewnić osobom w wieku starszym lub podeszłym odpowiedni poziom życia, dostęp do służby medycznej, a także samowystarczalność, jest niezbędne. Nieprawidłowa masa ciała, zbyt niska masa mięśniowa i wysoka zawartość tkanki tłuszczowej w organizmie to tylko część problemów zdrowotnych, które mają wpływ na pogorszenie jakości życia osób starszych. Nieprzykładanie  wagi do zawartości masy mięśniowej z wiekiem negatywnie wpływa na zdolność do wykonywania codziennych czynności, zwiększa ryzyko upadku i komplikacje zdrowotne powiązane z wysoką ilością tkanki tłuszczowej. Sarkopenia i otyłość sarkopeniczna, które spowodowane są przez osłabienie masy mięśniowej (pod względem siły i jakości) wskutek starzenia się organizmu, wpływają na zwiększenie liczby upadków u osób po 65. roku życia [3]. W wielu przypadkach upadki, choć często nieszkodliwe w młodym wieku, u osób starszych mogą nieść zasobą trwałe uszkodzenia uniemożliwiające  funkcjonowanie na co dzień. 

Wskutek naturalnego starzenia się w organizmie zachodzą również następujące procesy: 

  • zmniejszenie się liczby komórek nerwowych odpowiedzialnych za prawidłowe przesyłanie sygnałów z mózgu do mięśni w celu zainicjowania ruchu,
  • obniżenie poziomu stężenia niektórych hormonów, w tym również hormonu wzrostu, testosteronu oraz insulinopodobnego czynnika wzrostu (IGF),
  • zmniejszenie zdolności organizmu do syntezy białka, co w połączeniu z nieodpowiednio zbilansowaną dietą wpływa negatywnie na utrzymanie masy mięśniowej na zdrowym poziomie. 

Chociaż stosowanie odpowiedniej diety i ćwiczeń fizycznych wpływa korzystnie na zdrowie i powoduje zmniejszenie tempa utraty mięśni oraz siły, nawet aktywni seniorzy odczuwają spadek funkcjonalności swoich mięśni [4]. Jednak aktywność fizyczna nie zawsze jest możliwa, zwłaszcza w przypadku osób zmagających się z przewlekłymi chorobami zmniejszającymi mobilność w późnym stopniu zaawansowania. Bardzo często rozwiązaniem stają się wtedy częstsze wizyty u lekarza i przyjmowanie większej ilości leków [5]. 

Szybka diagnostyka i implementacja odpowiednich zmian we wczesnych fazach zaburzeń mogą pomóc w spowolnieniu ich postępowania oraz dłuższym utrzymaniu funkcjonalności ruchowej. Jednym z aktualnie najbardziej popularnych narzędzi do diagnostyki są analizatory składu ciała wykorzystujące technologię bioimpedancji elektrycznej (BIA). Kontrolowanie postępowania chorób i skuteczności przeciwdziałania niektórym negatywnym efektom jest możliwe na podstawie pomiarów takich parametrów, jak masa ciała czy zawartość masy mięśniowej i tkanki tłuszczowej na przestrzeni czasu. Dodatkowo niektóre urządzenia posiadają wskaźnik sarkopenii, który pomoże ocenić stan jakości masy mięśniowej  pacjentów [6]. Istotne jest również kontrolowanie stanu umysłowego, który wraz z wiekiem pogarsza się z powodu zmniejszonej liczby komórek nerwowych. Testy kognitywne funkcji nerwowo-mięśniowych, dzięki badaniu reakcji na dany bodziec – np. z wykorzystaniem fotokomórek wyświetlających kolor lub symbol – umożliwiają pracę nad sprawnością umysłową, przetwarzaniem informacji czy zapamiętywaniem, jak i koordynacją nerwowo-mięśniową. Wiele czynników składa się na tempo, rodzaj i stopień intensywności zmian zachodzących w organizmie człowieka w naturalnym procesie starzenia się. Odpowiednie działania umożliwiają spowolnienie tego procesu oraz ograniczenie negatywnych następstw poszczególnych dolegliwości, co pozwoli osobom starszym utrzymać samowystarczalność jak najdłużej. Tylko odpowiednio szybka diagnostyka i podjęte na jej bazie działania dają szansę na zmniejszenie negatywnych skutków postępujących wraz z wiekiem.  

  1. Główny Urząd Statystyczny (GUS), Notatka z dnia 19.02.2016 przygotowana na posiedzenie Sejmowej Komisji Polityki Senioralnej //stat.gov.pl/
  2. Główny Urząd Statystyczny (GUS), Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy, Prognoza ludności na lata 2014-2050, aneks.
  3. McArdle, A; Jackson, MJ. Sarcopenia. Age–Related Muscle Wasting and Weakness (2011), Gordon S. Lynch (ed.). Springer Science : 318.
  4. McArdle, A; Jackson, MJ. Sarcopenia – Age–Related Muscle Wasting and Weakness (2011) Gordon S. Lynch (ed.). Springer Science: 318.
  5. Alliance for Aging Research, “Silver Book: Chronic Disease and Medical Innovation in an Aging “ 28 September 2011.
  6. Sarcopenia White Paper, Tanita Co., Grudzień 2017 “Measuring and promoting mobility in...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy