Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zapobieganie chorobom

30 października 2019

NR 5 (Październik 2019)

Postępowanie niefarmakologiczne w zespole wielotorbielowatych jajników

311

Zespół wielotorbielowatych jajników

Zespół wielotorbielowatych jajników (Polycystic Ovary Syndrome – PCOS) to złożone zaburzenie endokrynologiczne dotykające kobiet w wieku reprodukcyjnym. W tej jednostce chorobowej objętość jajnika może ulec powiększeniu do ponad 10 ml i mogą pojawić się w nim torbiele (cysty) zaburzające obraz integralności tkanki w badaniu ultrasonograficznym. W 1935 r. PCOS zostało opisane po raz pierwszy przez Steina i Leventhala, którzy przebadali grupę otyłych kobiet z powiększonymi jajnikami. PCOS nazwano wówczas zespołem Steina-Leventhala. W miarę rozwoju wiedzy zarówno kryteria diagnostyczne, jak i opis choroby, uległy zmianie [1]. PCOS jest obecnie bardzo poważnym problemem epidemiologicznym, gdyż jest najczęstszą przyczyną zaburzeń płodności spowodowaną brakiem owulacji i najczęstszą endokrynopatią kobiet w wieku reprodukcyjnym. Według różnych badań dotyczy od 10% kobiet według kryteriów diagnostycznych NIH (National Institute of Health) do nawet 18–22% według kryteriów rotterdamskich. Co więcej, ponad 70% przypadków PCOS może pozostawać niezdiagnozowanych [2, 3]. Do podstawowych kryteriów diagnostycznych PCOS zalicza się nieprawidłowości w miesiączkowaniu, takie jak zaburzenia owulacji, polymenorrhea, oligomenorrhea, amenorrhea oraz objawy hiperandrogenizmu, czyli zbyt dużego stężenia androgenów [4]. 
U pacjentek z PCOS występują także charakterystyczne cechy wyglądu fizycznego. Często występuje nadmierna aktywność gruczołów łojowych, co z kolei prowadzi do wystąpienia objawów trądziku [5]. Wraz z zespołem wielotorbielowatych jajników występują także choroby towarzyszące [6]. Należy również wspomnieć, że wyróżnia się odmienne fenotypy PCOS utworzone przez odmienne kryteria diagnostyczne.
W badaniach biochemicznych charakterystyczny dla PCOS jest wysoki poziom wolnego testosteronu i FAI (free androgen index), obniżony poziom globuliny wiążącej hormony płciowe (sex hormone binding globulin – SHBG) i wysoki stosunek FSH/LH [7]. 
 

POLECAMY

Tabela 1. Opracowanie Moran i Teede, porównanie profili metabolicznych wśród różnych fenotypów PCOS [3]
Fenotyp Objawy kwalifikujące do fenotypu
1 (A) objawy hiperandrogenizmu HA, zaburzenia
miesiączkowania oligoowulacja lub brak owulacji
z cystami na jajnikach
2 (B) hiperandrogenizm HA i oligoowulacja lub brak
owulacji bez cyst na jajnikach
3 (C) hiperandrogenizm HA z cystami na jajnikach, lecz
z normalnie zachodzącą owulacją
4 (D) hiperandrogenizm HA z cystami na jajnikach, lecz
z normalnie zachodzącą owulacją


Etiologia PCOS pozostaje nie do końca poznana, jednakże istnieją przesłanki, aby sądzić, iż zapadalność na to schorzenie może być wypadkową czynników genetycznych i środowiskowych [8]. 

Insulinooporność u pacjentek z PCOS

Insulinooporność, czyli obniżenie wrażliwości tkanek na działanie insuliny, jest poza hyperandrogenizmem najczęściej występującym zaburzeniem endokrynologicznym występującym u pacjentek z PCOS. Ponad połowa pacjentek, u których stwierdzono PCOS, ma insulinooporność, hiperglikemię, przybiera na wadze i z czasem rozwija pełen zespół metaboliczny [9–11]. Znacznie częściej u tych pacjentek występuje też problem autoimmunologicznego zapalenia tarczycy i niedoczynności tarczycy [11, 12]. Ryzyko wystąpienia insulinooporności nie jest ściśle powiązane z nadwagą i otyłością, ponieważ pacjentki z prawidłową masą ciała również mają tendencję do insulinooporności [13]. Ze względu na to, że w świetle nowych badań insulinooporność może być jednym z kluczowych czynników biorących udział w patogenezie związanej z PCOS dysfunkcji jajników, szczególnie ważne jest zapoznanie się z wszelkimi możliwościami terapeutycznymi tego zaburzenia [14, 15]. Niewątpliwie modyfikacja stylu życia jest bardzo istotnym elementem terapii [16]. 

Wpływ aktywności fizycznej na insulinooporność u pacjentek z PCOS

W badaniu mającym na celu wdrożenie 12-tygodniowej interwencji związanej z treningiem wykazano statystycznie istotny, korzystny wpływ interwencji na zdrowie uczestniczek, niezależny od zmiany masy ciała [17, 18]. 
Kolejne z badań miało na celu porównanie wpływu wdrożenia 24-tygodniowej aktywności fizycznej względem stosowanej przez taki sam czas diety redukcyjnej u pacjentek z PCOS. Po wdrożeniu interwencji u obu grup nastąpiła poprawa insulinowrażliwości i płodności, lecz grupa trenująca uzyskała lepsze efekty, prezentując niższy poziom glukozy i insuliny na czczo, a co za tym idzie – lepsze parametry HOMA-IR niż grupa na diecie [15]. 
Aktywność fizyczna jest terapią pierwszego rzutu szczególnie dla młodych kobiet i nastolatek, u których zdiagnozowano PCOS. Wprowadzenie wczesnej interwencji może przyczynić się znacznie do poprawy parametrów płodności i metabolicznych, w tym insulinowrażliwości. Natomiast sama dieta i utrata masy ciała, bez aktywności fizycznej nie przyniesie oczekiwanych efektów w takim stopniu, szczególnie u kobiet z prawidłowym BMI [19, 20].
Ogromnym wyzwaniem jest leczenie pacjentek z PCOS prezentujących fenotyp szczupły. Pewna grupa pacjentek ma prawidłową lub nawet zbyt niską masę ciała [21]. Względem tych pacjentek standardowe zalecenie dla chorujących na PCOS, jakim jest obniżenie masy ciała, nie znajduje uzasadnienia. Niektóre badania sugerują, że leczenie farmakologiczne, jakim jest podawanie metforminy, nie ma wpływu na poprawę tolerancji glukozy u pacjentek szczupłych, natomiast interwencja treningowa może dać taki efekt [22]. 

Interwencja dietetyczna

Ze względu na przesłanki patofizjologiczne ograniczenie węglowodanów w diecie kobiet z tym zespołem może mieć korzystny wpływ na hiperinsulinemię i jej następstwa metaboliczne [23]. Ostatnie badania potwierdzają, że to ograniczenie węglowodanów w jadłospisie może prowadzić do poprawy poziomu adipokin produkowanych przez tkankę tłuszczową, w kierunku wartości wskazujących na unormowanie wrażliwości na insulinę [24], a wraz z tym poprawia się profil ryzyka sercowo-naczyniowego. Redukcja masy ciała, niezależnie od składu diety, prowadzi do zmniejszenia glikemii, a co za tym idzie – także i insulinemii [23]. Szczególne istotne jest, aby zwrócić uwagę nie tylko na sam deficyt kaloryczny i ilość węglowodanów w diecie, ale i ich jakość. Bilansowanie posiłków o niskim ładunku glikemicznym powodujących mniejszą odpowiedź insulinową może przyczynić się do poprawy parametrów insulinowrażliwości i płodności. W badaniu pacjentek z podwyższonym indeksem masy ciała, chorujących na PCOS, dieta normokaloryczna o niskim IG przyczyniła się do poprawy HOMA-IR, ale też wzrostu SHBG, poprawy regularności miesiączek, spadku wolnego testosteronu i FAI (free androgen index) [24]. Warto przyjrzeć się też podaży błonnika. Zwiększenie ilości błonnika w diecie pacjentek z PCOS przyczynia się nie tylko do obniżenia indeksu i ładunku glikemicznego diety, ale także może poprawić profil lipidowy, szczególnie kiedy uwzględnimy w diecie błonnik rozpuszczalny [25]. 
 

Ze względu na przesłanki patofizjologiczne ograniczenie węglowodanów w diecie kobiet z tym zespołem może mieć korzystny wpływ na hiperinsulinemię i jej następstwa metaboliczne.


Mając na względzie zmniejszenie ilości węglowodanów w diecie, warto zwiększyć procentowy udział białka w jadłospisie do ok. 20% energii diety [23]. Zbadano też wpływ diety o wysokiej i niskiej zawartości białka u 28 pacjentek z PCOS leczonych dietą hipokaloryczną przez 12 tygodni. Kobiety na diecie wysokobiałkowej nie różniły się od kobiet na diecie niskobiałkowej pod względem stężenia krążących lipidów, insuliny, glukozy lub hormonów, chociaż poposiłkowa odpowiedź insulinowa na glukozę była zmniejszona u kobiet utrzymujących dietę wysokobiałkową [26]. 
Nie bez znaczenia jest również uwzględnienie w diecie pacjentek z PCOS tłuszczów wysokiej jakości szczególnie z grupy omega-3. Wykazano, iż suplementacja diety tymi kwasami tłuszczowymi może zmniejszyć objawy PCOS oraz przywracać regularność cykli miesiączkowych. Wyniki badań wpływu PUFA typu omega-3 na zespół metaboliczny u kobiet z PCOS wykazały, iż prowadzą one do poprawy wrażliwości tkanek na działanie insuliny, a także parametrów lipidowych: trójglicerydów, cholesterolu całkowitego oraz frakcji LDL [23]. 
Niektóre źródła wskazują na potencjalnie korzystny wpływ diety ketogenicznej. W badaniu pilotażowym wprowadzającym dietę keto w grupie pacjentek z PCOS na 24 tygodni udało się uzyskać bardzo korzystne rezultaty (redukcja masy ciała (-12%), redukcja % FAI (-22%), LH/FSH stosunek (-36%) i redukcja insuliny na czczo (-54%), ale badanie przeprowadzono na bardzo małej grupie uczestniczek (n = 7) [27]. Brakuje jednak badań przeprowadzonych na liczniejszych grupach uczestniczek i dłuższych niż sześciomiesięczne wspomniane powyżej. 
Pojawiają się przesłanki wskazujące na korzystny wpływ suplementacji diety inozytolem i kwasem alfa-liponowym w grupie pacjentek z PCOS. W badaniu 41 pacjentek PCOS obserwowano wpływ 180 dni suplementacji preparatem zawierającym 1000 mg D-chiro-inozytol i 600 mg alfa-liponowego. W efekcie wykazano poprawę długości cyklu miesiączkowego, przywrócenie owulacji u większości kobiet, a także poprawę wrażliwości na insulinę u kobiet z insulinoopornością [28]. Korzystne efekty wykazywała również suplementacja mio-inozytolem w dawce 2–4 g na dobę przez okres co najmniej trzech miesięcy [23]. 
Zalecana jest także suplementacja diety witaminą D3 w grupie pacjentek z PCOS i dążenie do osiągnięcia stężenia 75–100 nmol/l w surowicy. Grupa pacjentek z PCOS często jest narażona na niedobory witaminy D, a sytuacja ta może mieć swój udział w patogenezie zaburzeń,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy