Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo i administracja w dietetyce

1 września 2021

NR 4 (Sierpień 2021)

Oświadczenia żywieniowe i zdrowotne dotyczące żywności

0 25

Znaczna część żywności wprowadzanej na rynek jest reklamowana lub etykietowana w sposób, który ma zachęcać konsumentów do wyboru danego produktu z uwagi na jego skład lub wpływ na zdrowie. Na półkach sklepowych można znaleźć chociażby produkty light, artykuły spożywcze będące „bogatym źródłem błonnika” bądź pozytywnie wpływające na układ trawienny. Nie są to jednak tylko slogany marketingowe. Stosowanie tego typu oznaczeń, zwanych oświadczeniami żywieniowymi i zdrowotnymi, jest uregulowane prawnie przepisami Unii Europejskiej.

Czym jest oświadczenie?

Kwestię oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych dotyczących żywności reguluje jednolicie w całej Unii Europejskiej rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1924/2006 [1]. Zgodnie z nim oświadczeniem jest każdy komunikat dotyczący żywności, którego stosowanie nie jest nakazane przez prawo, a który stwierdza, sugeruje lub daje do zrozumienia, że żywność ta ma określone właściwości [2]. O oświadczeniach tych zasadniczo mówimy w odniesieniu do etykiet, reklam i innych prezentacji określonego produktu, czyli w kontekście działalności komercyjnej. Spod reguł rozporządzenia wyłączone są natomiast m.in. niekomercyjne artykuły w prasie czy publikacje naukowe, których zasadniczym celem nie jest wpływanie na wybory konsumentów [3].

POLECAMY

Jeżeli oświadczenie na opakowaniu lub reklamie odnosi się do składu żywności (ogólnie mówiąc: (nie)obecności lub określonej ilości danego składnika), mowa jest o oświadczeniach żywieniowych. Klasycznym przykładem oświadczenia żywieniowego jest sformułowanie „źródło witaminy C” czy też „bez cukru” lub „bez dodatku cukru”. Te dwa ostatnie oświadczenia, choć bardzo do siebie podobne, oznaczają jednak zupełnie co innego. Pierwsze z nich może być stosowane, gdy w danym produkcie cukry występują co najwyżej w śladowych ilościach, drugie zaś, gdy do produktu nie dodano cukrów lub innych produktów słodzących, ale nie wyklucza to zawartości cukrów występujących naturalnie w produkcie, np. soku z pomarańczy. 

Jeżeli oświadczenie odnosi się do wpływu żywności lub jej składnika na zdrowie człowieka, mowa jest o oświadczeniu zdrowotnym. Przykładowym oświadczeniem zdrowotnym będzie zatem sformułowanie „magnez pozytywnie wpływa na pracę mięśni”.

W grupie oświadczeń zdrowotnych można wyróżnić specjalną podgrupę oświadczeń, które stwierdzają, sugerują lub dają do zrozumienia, że stosowanie danej żywności lub jednego z jej składników znacząco zmniejsza jakiś czynnik ryzyka w rozwoju choroby dotykającej ludzi. Przykładem może być stwierdzenie w reklamie, że żucie bezcukrowej gumy pozwala neutralizować kwasy osadzające się na płytce nazębnej, będące przyczyną próchnicy.

W zależności od tego, czy oświadczenie odwołuje się do składu żywności, czy też jej wpływu na zdrowie człowieka, rozróżniamy oświadczenia żywieniowe i zdrowotne.

Kiedy można stosować oświadczenie żywieniowe?

Aby zastosować oświadczenie żywieniowe, muszą być spełnione warunki określone w rozporządzeniu. Przede wszystkim oświadczenie musi być prawdziwe, wynikać z ogólnie przyjętych i potwierdzonych danych naukowych i być jednoznaczne.

Oświadczenie żywieniowe nie może wprowadzać w błąd, zachęcać do nadmiernego spożywania danego rodzaju żywności ani sugerować, że zrównoważona i zróżnicowana dieta nie zapewni odpowiednich ilości składników odżywczych. Oświadczenie nie może też wywoływać lub wykorzystywać lęku u konsumentów. Jeżeli do danego produktu stosuje się oświadczenie żywieniowe, jego etykieta obowiązkowo musi informować o wartości odżywczej [4]. 

Umieszczenie oświadczenia żywieniowego nie wymaga uprzedniej zgody, zezwolenia czy konsultacji z organami. Jednakże Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w razie wątpliwości co do prawdziwości oświadczenia może nakazać zawieszenie jego stosowania [5], a gdyby okazało się, że oświadczenie to jest nieprawdziwe, producent żywności może zostać ukarany grzywną nawet do pięciokrotnej wartości brutto zakwestionowanej ilości środka spożywczego [6].

Wachlarz możliwości producentów żywności i specjalistów od marketingu w zakresie stosowania oświadczeń żywieniowych jest ograniczony do (obecnie) 30 rodzajów takich komunikatów. Aby zastosować dane oświadczenie, żywność musi spełniać określne wymogi co do jej składu. Producenci nie są jednak związani brzmieniem komunikatów określonym w rozporządzeniu; mogą stosować wyrażenia podobne, o ile sens przekazu jest taki sam. Niektóre oświadczenia żywieniowe mają charakter porównawczy. Wówczas konieczne jest odniesienie do szeregu produktów z tej samej kategorii, które z uwagi na swój skład nie mają specyficznej cechy, o której informuje dane oświadczenie (np. jogurt 30% mniej tłuszczu w porównaniu do zwykłych jogurtów naturalnych). 

Wybrane oświadczenia żywieniowe i wymogi żywności przedstawione zostały w tabeli 1, a pełną ich listę zawiera załącznik do rozporządzenia.

Tabela 1. Wybrane oświadczenia żywieniowe oraz wymogi żywności, dla której mają być stosowane 

Oświadczenie
(przykładowe wyrażenie podobne)
Wymóg
nie zawiera tłuszczu
(bez tłuszczu)
produkt zawiera nie więcej niż 0,5 g tłuszczu na 100 g lub 100 ml, nie można stosować oznaczenia „X% bez tłuszczu”
wysoka zawartość białka
(bogate źródło białka)  przynajmniej 20% wartości energetycznej środka spożywczego pochodzi z białka
źródło białka
(dostarcza białko)
przynajmniej 12% wartości energetycznej środka spożywczego pochodzi z białka
naturalnie/naturalny  może zostać dodawane do innego oświadczenia, gdy dany środek spożywczy spełnia określony wymóg (np. sok z marchwi – naturalne źródło witaminy A)
lekki
(light)
obniżenie zawartości w porównaniu z podobnym produktem:
a) danego składnika odżywczego – min. o 30%,
b) mikroskładników odżywczych – min. o 10%,
c) sodu lub równoważnej ilości soli – min. o 25%;
konieczne jest wskazanie porównywanych produktów w sposób pozwalający konsumentowi na ich rozpoznanie
Pozostałe oświadczenia żywieniowe odnoszą się do: wartości energetycznej, nasyconych kwasów tłuszczowych, cukrów, sodu/soli, błonnika pokarmowego, witamin lub składników mineralnych, kwasów tłuszczowych omega-3, kwasów tłuszczowych nienasyconych, jednonienasyconych, wielonienasyconych oraz specyficznej ilości składników odżywczych

Tabela 2. Oświadczenia zdrowotne – możliwość stosowania

Oświadczenie, które można stosować, jeżeli jest już zamieszczone w rejestrze   Oświadczenie, które wymaga indywidualnego zezwolenia
powołujące się na rolę składnika odżywczego lub innej substancji we wzroście, rozwoju i funkcjach organizmu*   oświadczenia o zmniejszaniu ryzyka choroby*
 
powołujące się na funkcje psychologiczne lub behawioralne*       oświadczenia odnoszące się do rozwoju i zdrowia dzieci
powołujące się na odchudzanie, kontrolę masy ciała, zmniejszanie poczucia głodu lub zwiększanie poczucia sytości*  
*pod warunkiem, że oświadczenia te są oparte n...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy