Dołącz do czytelników
Brak wyników

Odporność organizmu powstaje w zdrowym jelicie Suplementacja colostrum bovinum i laktoferyną

Artykuł | 1 lutego 2019 | NR 4
78

Odporność – definicja

Właściwa odporność to warunek odpierania zagrożeń płynących zarówno z zewnątrz, jak i z wnętrza organizmu. Zapewniana jest przez bariery zewnętrzne (nabłonki), a także przez szeroko rozumiany układ odpornościowy, który oparty jest o struktury tkankowe oraz komórki odpornościowe, a także czynniki humoralne.

Odporność można podzielić na wrodzoną (nieswoistą) i nabytą (swoistą). Pierwszy rodzaj jest dostępny praktycznie od urodzenia, podczas gdy drugi wymaga czasu i spełnienia warunków do pełnego rozwinięcia swych możliwości. W pełni rozwinięta obrona za pomocą odporności nieswoistej oparta jest często na zapaleniu. Proces ten wymaga wysokiego stopnia wydolności energetycznej i budulcowej organizmu, a także pozostawia najczęściej zniszczenia w tkankach. Odporność wrodzona jest zwykle mniej skuteczna niż nabyta. Z tych powodów jej użycie jest aktem ostatecznym, uruchamianym w przypadku niemożności obrony za pomocą mechanizmów swoistych.

Odporność nabyta pozwala na wysoce skuteczne odparcie zagrożenia i jest niezbyt wymagająca energetycznie i budulcowo, a także nie powoduje zniszczeń w tkankach. Jednym z podstawowych sposobów działania odporności swoistej jest produkcja przeciwciał działających poprzez wybiórcze przyłączenie się do antygenu. Całą gamę skutków obronnych związanych z nimi prezentuje rys. 1. Oszczędność oraz skuteczność mechanizmów swoistych wyjaśniają, dlaczego celem nadrzędnym w budowaniu odporności organizmu jest stworzenie optymalnych warunków dla rozwoju odporności nabytej.

Warunki rozwoju odporności nabytej

Rozwój odporności nabytej zależny jest od dwóch procesów, z których na pierwszy mamy stosunkowo ograniczony wpływ, natomiast drugi w ogromnym stopniu zależy od naszych zachowań prozdrowotnych.

Pierwszy proces, którego sprawny przebieg zależy głównie od dobrego stopnia odżywienia i ogólnej kondycji organizmu, to stopniowe tworzenie w szpiku kostnym limfocytów o różnorodnej swoistości. W ciągu pierwszych kilkunastu lat życia powinny powstać limfocyty o zdolności do rozpoznawania wszystkich możliwych antygenów występujących w środowisku. Tak powstałe limfocyty deponowane są w obwodowych grudkach chłonnych i tam oczekują na immunizację, czyli drugi akt nabywania odporności swoistej.

Immunizacja w przebiegu pierwotnej odpowiedzi immunologicznej to zjawisko niezbędne dla rozwoju skutecznej odporności swoistej, prowadzące do namnożenia limfocytów o potrzebnej swoistości. W ten sposób pula limfocytów adekwatnych z punktu widzenia odporności powiększana jest w stosunku do ogromnej rzeszy limfocytów o swoistościach nieistotnych. W wyniku skutecznej immunizacji pełna swoista odpowiedź immunologiczna rozwija się najpóźniej w ciągu 48 godzin, natomiast przy braku wcześniejszej immunizacji może to zająć nawet siedem dni. Dla skutecznej immunizacji antygen, przeciwko któremu trzeba namnożyć klon swoistych limfocytów, musi być dostarczony do organizmu, a konkretnie do grudki chłonnej zawierającej zdeponowane, pochodzące ze szpiku, dziewicze limfocyty o różnorodnych swoistościach. Antygeny dostarczane są do organizmu różnymi drogami, np. przez uszkodzoną skórę (przypadkowe źródło antygenów) albo śluzówkę dróg oddechowych (głównie wybrane, tzw. lotne antygeny). Jednak najlepszą i najwszechstronniejszą drogą pozyskiwania antygenów na potrzeby systematycznej immunizacji jest śluzówka jelita cienkiego.

Rys. 1. Produkowane przez komórkę plazmatyczną przeciwciała działają na wiele sposobów:
A. Przeciwciała (np. wydzielnicze klasy IgA) mogą służyć aglutynacji, czyli zlepianiu bakterii i innych drobnoustrojów, co eliminuje ich zdolność do infekowania tkanek.
B. Opsonizacja zmniejsza zdolność drobnoustrojów do przyczepiania się do struktur tkankowych, a tym samym do infekcji.
C. Przeciwciała neutralizują toksyny, zarówno pochodzące z drobnoustrojów, jak i innego pochodzenia.
D. Przeciwciała przyłączone do antygenów na powierzchni drobnoustrojów są doskonałym aktywatorem dopełniacza, co prowadzić może 
do lizy drobnoustroju, aktywacji komórki tucznej i dalej zapalenia, a także dostarcza sygnał chemotaktyczny rekrutujący komórki 
fagocytarne do miejsca infekcji.
E. Drobnoustroje opsonizowane przeciwciałami są doskonałym celem dla ułatwionej fagocytozy.
F. W przypadku walki z infekcją wirusową lub nowotworem przeciwciała umożliwiają reakcję ADCC, czyli zabijanie chorych komórek za pomocą komórek NK.

 

Jelito – narząd immunizacyjny

Ściana jelita zawiera największe w całym organizmie skupiska tkanki limfatycznej, przede wszystkim grudek chłonnych, zgrupowane w ok. 30 pasmach zwanych kępkami Peyera. Zdeponowane w kępkach Peyera limfocyty systematycznie przez całe życie eksponowane są na kontakt z antygenami pochodzącymi z treści pokarmowej. Codziennie miliony różnych antygenów wprowadzane są do jelita w sposób bezpieczny, m.in. dzięki zabójczemu dla drobnoustrojów środowisku żołądka. Następnie przekazywane są one ze światła jelita do komórek dendrytycznych w grudkach chłonnych przez wyspecjalizowane komórki M, 
zdolne do wchłaniania aktywnych antygenowo, większych niż aminokwasy, cukry proste czy kwasy tłuszczowe fragmentów materii pokarmowej [1].

Ten podstawowy dla prawidłowego ukształtowania odporności swoistej proces pozwala na systematyczny przegląd i zapoznanie się limfocytów w grudkach chłonnych z niemal wszystkimi antygenami obecnymi w środowisku zewnętrznym [2]. Umożliwia on przede wszystkim wytworzenie adekwatnego typu reakcji w stosunku do antygenów zewnątrzpochodnych. W przypadku antygenów związanych z groźnymi czynnikami (np. bakterie chorobotwórcze, wirusy czy toksyny) oznacza to reakcję obronną, a w przypadku absolutnej większości antygenów, które związane są z zupełnie niegroźnymi elementami środowiska – tolerancję [3].

Tak zbalansowany sposób reakcji układu immunologicznego (obrona – tolerancja) gwarantuje adekwatną odporność, ale również nie pozwala rozwinąć się reakcjom nadwrażliwości, np. alergiom. Prawidłowe wytworzenie tego zbalansowanego stanu układu immunologicznego możliwe jest tylko w zdrowym jelicie. 

Przez długie lata uważano, że silnie rozwinięty układ odpornościowy jelita jest przede wszystkim odpowiedziany za obronę lokalną. Wniosek ten płynął z faktu, że w jelicie nasze tkanki poprzez cienki nabłonek kontaktują się na ogromnej powierzchni z pełnym potencjalnie groźnych czynników środowiskiem zewnętrznym. Jednak po latach obserwacji i doświadczeń wiadomo, że immunizacja w jelicie odpowiada za odporność swoistą chroniącą nasze tkanki na poziomie ogólnoustrojowym [4]. Zjawisko to możliwe jest głównie dzięki zdolności do migracji limfocytów, ogólnoustrojowej dystrybucji obecnych w surowicy przeciwciał, a także dużemu powinowactwu tkanek limfatycznych błon śluzowych. To ostatnie powoduje, że limfocyty wytworzone w obrębie jakiejkolwiek śluzówki najchętniej migrują do innych lokalizacji o podobnym charakterze (rys. 2).

Rys. 2. Immunizacja w jelicie umożliwia ogólnoustrojową swoistą odpowiedź immunologiczną przeciwko użytym do niej antygenom:
A. Antygeny dostarczane są ze światła jelita do komórek prezentujących antygen (APC) za pośrednictwem komórek M.
B. W kępkach Peyera komórki APC prezentują dostarczone antygeny limfocytom pomocniczym (Th).
C. Prezentacja pobudza do proliferacji i aktywacji swoiste limfocyty Th, a następnie limfocyty B o tej samej swoistości.
D. Tak powstałe limfocyty pamięci wędrują z krwią lub limfą do wszystkich okolic ciała, a przede wszystkim do błon śluzowych, m.in. dróg oddechowych.
E. Migrujące do odległych lokalizacji limfocyty pamięci mogą być aktywowane i m.in. produkować przeciwciała, które pomagają pokonać bakterie np. w ognisku zapalenia przewlekłego.
D. Przerost tkanki łącznej mającej za zadanie odgraniczyć ognisko przewlekłej infekcji od zdrowych tkanek uniemożliwia skuteczną lokalną prezentację antygenów i immunizację.

 

Czynniki zaburzające immunizację w jelicie 

Szereg czynników istotnie wpływa na proces immunizacji w jelicie, mogąc usprawnić jej przebieg bądź spowodować poważne nieprawidłowości. Należą do nich: obecność prawidłowej mikrobioty, właściwy stan śluzówki i przepuszczalności bariery jelitowej oraz zapalenia toczące się w ścianie jelita.

Wśród wielu dobroczynnych funkcji wypełnianych przez mikroorganizmy zamieszkujące jelita na czołowym miejscu należy wymienić ich regulacyjno-indukcyjny wpływ na układ odpornościowy. Mikrobiota wpływa m.in. na ekspresję niektórych receptorów (pattern recognition receptors – PRR) ważnych z punktu widzenia rozwoju adekwatnej odpowiedzi (obrona lub tolerancja) [5]. Ponadto same drobnoustroje prowadzą rodzaj ćwiczebnej gry z układem odpornościowym jelita, utrzymując go w ciągłej gotowości [6].

Innym istotnym czynnikiem decydującym o skuteczności procesów immunizacyjnych jest stan śluzówki jelitowej. Zaburzenia jej funkcji manifestujące się nieprawidłowościami procesu wchłaniania pokarmów mogą w znacznym stopniu uniemożliwić prawidłową immunizację. Z jednej strony uszkodzenia nabłonka, w tym komórek M, mogą prowadzić do zmniejszonej penetracji antygenów do kępek Peyera, z drugiej – uszkodzony nabłonek mo...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy