Dołącz do czytelników
Brak wyników

Nieswoiste choroby zapalne jelit – czy probiotyki mają znaczenie?

Artykuł | 20 stycznia 2019 | NR 3
80

Patogeneza nieswoistych chorób zapalnych jelit

Nieswoista choroba zapalna jelit IBD (inflammatory bowel disease) to choroba o charakterze autoimmunizacyjnym. Do najczęstszych jej manifestacji należą choroba Leśniowskiego-Crohna oraz wrzodziejące zapalenie jelita grubego (colitis ulcerosa). 

Mechanizm rozwoju opisywanej choroby jest wieloczynnikowy. Szacuje się, iż – podobnie jak w przypadku innych chorób o charakterze autoimmunologicznym – głównymi czynnikami predysponującymi do rozwoju stanu zapalnego są uwarunkowania genetyczne oraz zadziałanie czynników środowiskowych sprzyjających aktywacji procesu chorobowego [1].

Za udziałem komponenty genetycznej w patogenezie choroby przemawia chociażby fakt rodzinnego jej występowania. Ryzyko rozwoju nieswoistej choroby zapalnej jelit rośnie niemal 10-krotnie u członków rodzin, w których IBD było diagnozowane, w stosunku do rodzin nieobciążonych. Obserwuje się ponadto zwiększoną częstość występowania choroby wśród bliźniąt jednojajowych [2–5]. 

Predyspozycje genetyczne nie warunkują jednak najprawdopodobniej samodzielnie aktywacji procesu chorobowego. Istotną rolę przypisuje się wpływowi czynników środowiskowych. Pełnią one najprawdopodobniej funkcję „aktywatora” (tzw. trigger) ataku komórek układu odpornościowego na tkanki własne organizmu. W przypadku opisywanej choroby reakcja ta dotyczy struktur przewodu pokarmowego. 

Dyskutowanych jest wiele czynników środowiskowych mogących sprzyjać rozwojowi choroby. Wielokrotnie podnoszono chociażby potencjalną rolę mikroorganizmów w zapoczątkowaniu procesu chorobowego w IBD. Ich udział rozpatrywać można w dwójnasób. Z jednej strony postuluje się bowiem udział drobnoustrojów patogennych w aktywacji stanu zapalnego. Do mikroorganizmów podejrzewanych o udział w rozwoju choroby zalicza się m.in. Mycobacterium paratuberculosis (podejrzewany o rozwój choroby Johna u przeżuwaczy, zbliżonej objawowo do choroby Leśniowskiego-Crohna), patogenne szczepy Escherichia coli (0 157 oraz H7), Yersinia spp., Listeria spp., Bacteroides fragilis, Clostridium dificille i inne. Problem w ustaleniu głównego mikrobiologicznego „winowajcy” IBD wynika w znacznej mierze z rozbieżności uzyskanych w wynikach dotychczas przeprowadzonych badań. Do chwili obecnej nie udało się bowiem wyizolować jednego drobnoustroju, który byłby obecny u wszystkich przeanalizowanych pacjentów z IBD. Udział jednego określonego drobnoustroju w patogenezie nieswoistej choroby zapalnej jelit pozostaje więc nadal kwestią dyskusyjną (6–17).

Wybrane szczepy probiotyczne wykazują udokumentowaną skuteczność zarówno w łagodzeniu stanu zapalnego, jak i podtrzymywaniu remisji choroby u pacjentów z nieswoistą chorobą 
zapalną jelit.

 

W chwili obecnej uznaje się, iż bardziej prawdopodobną tezą uwzględniającą komponentę mikrobiologiczną w patogenezie IBD jest nieprawidłowa reakcja komórek układu odpornościowego na mikrobiotę autochtoniczną (własną) gospodarza. Innymi słowy nieprawidłowo zaktywowane komórki odpornościowe zaczynają atakować bakterie autochtoniczne zasiedlające przewód pokarmowy. Prowadzi to do rozwoju przewlekłego stanu zapalnego. W tym miejscu należy zaznaczyć, iż bakterie jelitowe odgrywają rolę „trenerów” układu odpornościowego, który w olbrzymiej większości zlokalizowany jest właśnie w jelicie. Mowa o strukturach limfatycznych przewodu pokarmowego, czyli tkance GALT (gut-associated lymphoid tissue), skupiającej ok. 70% wszystkich komórek immunokompetentnych. 

Pierwsza kolonizacja bakteryjna jałowego dotychczas przewodu pokarmowego noworodka, mająca miejsce w trakcie porodu, jest kluczowa dla prawidłowej aktywacji układu GALT. Bakterie jelitowe odgrywają bowiem rolę „trenerów” niedojrzałego jeszcze układu odpornościowego. Prawidłowa mikrobiota jelitowa ukierunkowuje działanie struktur immunologicznych „na właściwy tor”, czyli prowadzi do ataku i eliminacji czynników potencjalnie szkodliwych (mogących być przyczyną rozwoju choroby, takich jak np. bakterie i wirusy), pozostawiając czynniki nieszkodliwe (np. spożywane pokarmy) oraz własne komórki organizmu.

W stanie zdrowia ów trening i prawidłowa aktywacja będzie miała miejsce przez całe życie, a obecność bakterii jelitowych jest wręcz niezbędna do prawidłowego funkcjonowania struktur odpornościowych.

U pacjentów z nieswoistą chorobą zapalną jelit mechanizm opisanej tolerancji jest zaburzony, a układ odpornościowy zaczyna atakować mikrobiotę gospodarza, co prowadzi do rozwoju przewlekłego stanu zapalnego. Charakterystyczną cechą opisywanej choroby jest więc chroniczna aktywacja układu odpornościowego GALT. Wydaje się zatem, iż wiodącą rolę w zainicjowaniu tego procesu odgrywają najprawdopodobniej mikroorganizmy oraz uwarunkowania genetyczne, czyli genotyp warunkujący wrażliwość (nadmierna i nieprawidłowa reakcja układu immunologicznego na mikrobiotę autochtoniczną) [18]. 

W większości dotychczas przeprowadzonych badań wykazano dodatkowo silną dysbiozę jelitową u pacjentów z nieswoistą chorobą zapalną jelit, choć nadal nie wiadomo, czy jest to jedna z potencjalnych przyczyn choroby, czy też jej efekt. U chorych z IBD obserwuje się często nadmierny rozplem drobnoustrojów potencjalnie chorobotwórczych i/lub grzybów drożdżopodobnych. W badaniach wykazano chociażby zwiększenie liczebności bakterii z gatunku Escherichia coli, Enterobacterium czy Bacteroides. 

Z tego względu tematem intensywnie eksplorowanym w aspekcie wspomagania konwencjonalnego leczenia nieswoistych chorób zapalnych jelit jest stosowanie probiotyków, czyli żywych szczepów bakterii o udokumentowanym działaniu prozdrowotnym [19]. 

Probiotyki – czym są i jak działają?

U pacjentów z nieswoistą chorobą zapalną jelit obserwuje się zaburzenie stosunków mikrobiologicznych w przewodzie pokarmowym (dysbioza jelitowa).

 

Probiotyki to drobnoustroje wyizolowane z ludzkiego przewodu pokarmowego. Ich rolą jest poprawa kompozycji mikrobiomu na drodze generowania warunków sprzyjających odtworzeniu bakterii autochtonicznych gospodarza, co prowadzi do odtworzenia równowagi mikrobiologicznej w przewodzie pokarmowym. Właściwy układ ekosystemu jelitowego jest niezwykle istotny dla prawidłowego funkcjonowania nie tylko przewodu pokarmowego, ale i całego ustroju. Należy wspomnieć chociażby o zdolności bakterii komensalnych do prawidłowej aktywacji i regulacji pracy układu odpornościowego. Ma to niebagatelne znaczenie u osób z dysfunkcjami immunologicznymi, prowadzącymi m.in. do zwiększonej podatności na rozwój infekcji, chorób alergicznych czy procesów autoimmunizacyjnych. Prawidłowa mikrobiota wielotorowo oddziałuje na układ immunologiczny GALT, prowadząc do hamowania stanu zapalnego. Ma to szczególne znaczenie w nieswoistej chorobie zapalnej jelit. Bakterie komensalne dostarczają znacznej puli enzymów bakteryjnych, co prowadzi do usprawniania procesów trawiennych. Szereg metabolitów bakteryjnych produkowanych w toku metabolizmu tych drobnoustrojów jest z kolei kluczowy dla regulacji perystaltyki jelit i systematycznej regeneracji nabłonka przewodu pokarmowego (główną rolę odgrywają tu szczególnie krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe – masłowy i inne oraz poliaminy). Bakterie autochtoniczne syntetyzują również witaminy z grupy B i K i wpływają na syntezę serotoniny. Prawidłowy układ mikroorganizmów jelitowych jest ponadto czynnikiem ograniczającym rozwój drobnoustrojów chorobotwórczych (inhibicja kompetytywna, konkurencja międzygatunkowa). 

Z uwagi na mnogość prozdrowotnych ról odgrywanych przez prawidłową mikrobiotę jelitową, jej odtworzenie za pomocą odpowiednich probiotyków wydaje się słusznym podejściem u pacjentów z nieswoistą chorobą zapalną jelit [18]. 

Skuteczność probiotykoterapii u pacjentów z nieswoistą chorobą zapalną jelit zależy przede wszystkim od rodzaju zastosowanego probiotyku oraz przebiegu i manifestacji choroby.

 

 

Probiotyki w nieswoistych chorobach zapalnych jelit

W aspekcie celowości i efektywności probiotykoterapii nieswoiste choroby zapalne jelit są jedną z najintensywniej eksplorowanych jednostek chorobowych. Jak wielokrotnie wspomniano w tym artykule, mikrobiota jelitowa odgrywa istotną rolę w patogenezie choroby. Stan zapalny w przebiegu choroby wynika bowiem najprawdopodobniej zarówno z nieprawidłowej reakcji komórek odpornościowych na bakterie autochtoniczne, jak i ze współistniejącej dysbiozy jelitowej u pacjentów z IBD. Z tego względu probiotykoterapia wydaje się szczególnie celowym postępowaniem w opisywanej jednostce chorobowej. Z jednej strony probiotyki sprzyjają bowiem przywróceniu prawidłowych stosunków bakteryjnych w jelicie, z drugiej – mają potwierdzoną skuteczność w hamowaniu stanu zapalnego (który ma charakter przewlekły w nieswois-
tych chorobach zapalnych jelit). Z tego względu opisywane suplementy znajdują uznane miejsce zarówno w profilaktyce, jak i wspomaganiu leczenia nieswoistej choroby zapalnej jelit. 

Dotychczas przeprowadzono szereg analiz dotyczących skuteczności określonych szczepów probiotycznych we wspomaganiu leczenia i podtrzymaniu remisji charakteryzowanej choroby. 

Ustalono, iż rzeczywista skuteczność probiotykoterapii u pacjentów z IBD zależy przede wszystkim od rodzaju zastosowanego probiotyku oraz przebiegu i manifestacji choroby. 
Jednym z najlepiej przebadanych i najskuteczniejszych probiotyków u pacjentów z nieswoistą chorobą zapalną jelit jest poliprobiotyk VSL#3, będący mieszanką ośmiu szczepów probiotycznych (cztery szczepy bakterii z rodzaju Lactobacillus, trzy szczepy bakterii z rodzaju Bifidobacterium oraz Streptococcus thermophillus). Wykazano, iż stosowanie opisywanego poliprobiotyku przez 12 miesięcy u pacjentów z colitis ulcerosa źle tolerujących standardowo stosowaną terapię mesalazyną lub sulfasalazyną sprzyja utrzymywaniu choroby w fazie remisji (u 75% badanych pacjentów). Zaobserwowano ponadto wzrost koncentracji korzystnych drobnoustrojów w kale badanych pacjentów oraz istotne statystycznie obniżenie pH kału [20]. VSL#3 jest równie skuteczny w łagodzeniu zapalenia zbiornika kałowego (pouchitis). W zaślepionej randomizowanej analizie z placebo u pacjentów z pouchitis po przeprowadzeniu antybiotykoterapii (z wykorzystaniem ciprofloksacyny lub rifaximiny) wdrożono suplementację opisywanym poliprobiotykiem lub placebo przez dziewięć miesięcy. W grupie chorych otrzymujących VSL#3 odsetek nawrotów wyniósł jedynie 15%, podczas gdy w grupie otrzymującej placebo aż 100% [21].

Przydatność VSL#3 w łagodzeniu stanu zapalnego u pacjentów z IBD potwierdzona została w wielu analizach. Wyniki wskazują, iż najlepsze efekty uzyskiwane są przede wszystkim u pacjentów z wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego i pouchitis [22]. 

Skuteczność opisywanego probiotyku w łagodzeniu przewlekłego stanu zapalnego jest tu najprawdopodobniej efektem zwiększenia liczebności korzystnych drobnoustrojów w przewodzie pokarmowym pacjenta, następczej eliminacji mikroorganizmów potencjalnie chorobotwórczych z receptorów nabłonka jelita oraz zdolności szczepów zawartych w poliprobiotyku do stymulacji struktur odpornościowych i wytwarzania cytokin przeciwzapalnych [23]. VSL#3 obecny jest już na polskim rynku i powinien być traktowany jako jeden z podstawowych probiotyków, szcze...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy