Dołącz do czytelników
Brak wyników

Suplementy

19 stycznia 2019

NR 2 (Kwiecień 2018)

Najnowsze schematy żywieniowe wraz z suplementacją w chorobach tarczycy, w tym Hashimoto

0 131

Choroby tarczycy dotyczą dużej grupy osób, jednak dokładne liczby nie są znane. Wiele osób w Polsce nie poddało się nigdy żadnym badaniom laboratoryjnym w kierunku chorób gruczołu tarczowego. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego z 2006 r. choroby tarczycy dotyczyły 1 202 000 osób w Polsce, czyli 2,2% populacji, w tym głównie kobiet. W 2014 i 2015 r. Polskie Stowarzyszenie Chorych na Hashimoto zorganizowało akcję wyrywkowo sprawdzającą kobiety pod kątem chorób tarczycy za pomocą badania ultrasonograficznego metodą Dopplera. W badaniu wzięło udział 500 kobiet w wieku 18–70 lat. Aż 50% uczestniczek badania miało zmiany w obrębie tarczycy, a większość o tym nie widziała [1]. Nieleczone schorzenia tarczycy mogą powodować różnego rodzaju powikłania. Niedoczynność, nadczynność i rak tarczycy mają odmienny obraz kliniczny. Dobór leczenia zależy od rodzaju choroby. Wsparcie w postaci schematu żywieniowego ulega modyfikacjom w zależności od rodzaju schorzenia tarczycy i innych czynników wpływających na zdrowie i objawy towarzyszące chorobie. Dieta powinna być dobrana indywidualnie. 

Tarczyca jest jednym z gruczołów wydzielania wewnętrznego, który oddziałuje na inne narządy i odpowiada za homeostazę w organizmie. Nadmierne wydzielanie hormonów tarczycy powoduje nadczynność tarczycy, z kolei niewystarczająca produkcja jest charakterystyczna dla niedoczynności. Główną przyczyną nadczynności tarczycy jest autoimmunologiczna choroba Gravesa-Basedowa. Niedoczynność tarczycy jest często skutkiem przewlekłego autoimmunologicznego zapalenia Hashimoto i stanowi jedną z najczęściej występujących patologii gruczołu tarczowego. Choroba dotyczy ok. 1–6% populacji, przy czym od czterech do pięciu razy częściej chorują kobiety, a częstość występowania choroby rośnie z wiekiem. Niedobory hormonów tarczycy prowadzą do spowolnienia procesów metabolicznych, nadwyżka powoduje ich przyspieszenie. Gruczoł tarczowy odpowiada za ok. 30% spoczynkowej przemiany materii, dlatego przy jej nieprawidłowej funkcji mogą pojawić się problemy z utrzymaniem należnej masy ciała. Ze względu na udział hormonów tarczycy w regulacji przemian metabolicznych objawy dysfunkcji tarczycy mogą być różne i obejmować wiele narządów i układów [2]. Część z objawów można łagodzić dietą, dlatego u pacjentów z chorobami tarczycy powinno się zwracać uwagę na prawidłowy udział w diecie wybranych makro- i mikroskładników, które wpływają na czynność gruczołu tarczowego. Doniesienia naukowe wskazują na istnienie związku pomiędzy niedoczynnością tarczycy a zwiększoną masą ciała oraz stężeniem TSH w przedziale 2,5–4 mg/dl a zwiększonym ryzykiem otyłości i zespołu metabolicznego. Pojawiły się też badania wskazujące dodatnią korelację między aktywnością TSH a stężeniem leptyny w surowicy [3, 4]. Leptyna wpływa na równowagę energetyczną ustroju, co może częściowo wyjaśniać mechanizmy odpowiedzialne za rozwój nadwagi i otyłości u pacjentów z nieprawidłowym TSH. Przy niedoczynności tarczycy obserwuje się zmiany metaboliczne w zakresie chorób serca i osteoporozy, dlatego schemat żywieniowy powinien obejmować profilaktykę tych chorób [5]. We wszystkich chorobach tarczycy bardzo ważna jest stabilna gospodarka węglowodanowa. Badania wykazują zależność pomiędzy insulinoopornością i guzowatością tarczycy, a także rakiem tarczycy [6, 7].

Wskazówki żywieniowe 

U pacjentów z chorobami tarczycy, obok leczenia farmakologicznego, zaleca się wprowadzenie odpowiednio dobranego schematu żywieniowego. Właściwa interwencja żywieniowa pomaga w łagodzeniu objawów choroby, zapobiega niedożywieniu i wspiera utrzymanie prawidłowej masy ciała. Pacjenci z niedoczynnością tarczycy często mają nadwagę lub są otyli, podczas gdy u pacjentów z nadczynnością tarczycy często obserwuje się szybką utratę masy ciała. Kontrolowany spadek masy ciała może mieć znaczenie dla normalizacji stężeń hormonów we krwi [8]. Nieodpowiednio zbilansowana, niskokaloryczna dieta, uboga w produkty białkowe może również spowolnić pracę gruczołu tarczowego, manifestując się podwyższonym TSH. W zaleceniach żywieniowych w niedoczynności tarczycy białko powinno stanowić 15–20% dziennego zapotrzebowania na energię. Produkty białkowe zawierają tyrozynę, aminokwas niezbędny do syntezy hormonów tarczycy. 

Warto zwrócić uwagę na schematy żywieniowe zalecane w chorobach tarczycy, zwłaszcza o podłożu autoimmunologicznym – najczęściej wymienia się dietę bezglutenową, beznabiałową, protokół autoimmunologiczny (AIP), paleo, GAPS, FODMAP, GAPS, The Body Ecology Diet, eliminacyjną, przeciwzapalną, wegetariańskią, ketogeniczną, protokół dr Dąbrowskiej. Wymienione diety bazują na eliminacji produktów w celu zmniejszenia ekspozycji na antygeny pokarmowe bądź potencjalnie nietolerowane produkty, poprawy pracy jelit i uszczelniania bariery jelitowej, poprawienia funkcji trawiennych oraz innych organów ważnych dla pracy tarczycy. Należy zwrócić uwagę, że powyższe interwencje dietetyczne nie powinny być stosowane bez wskazań oraz bezterminowo, ze względu na ryzyko pojawienia się niedoborów.

Ważne aspekty podczas tworzenia planu żywieniowego:

  • kaloryczność diety – diety niskoenergetyczne nie są wskazane,
  • udział białka w diecie na poziomie 15–20%, niekiedy 25%,
  • wyregulowanie gospodarki węglowodanowej,
  • uzupełnienie niedoborów składników pokarmowych,
  • odpowiednia suplementacja diety,
  • utajone nietolerancje pokarmowe,
  • produkty mogące nasilać procesy autoimmunizacyjne i rozszczelnienie bariery jelitowej, takie jak: gluten, nabiał krowi, rośliny psiankowate, rośliny strączkowe, niektóre tłuszcze roślinne, soja, cukier, jaja [9–12], 
  • reakcje krzyżowe z glutenem (sezam, ryż, proso, gryka, teff, amarantus, kukurydza, tapioka, quinoa, kakao, czekolada, drożdże) [13],
  • goitrogeny,
  • żywność GMO [11, 14, 15],
  • żywność wysokoprzetworzona,
  • syntetyczne dodatki do żywności,
  • jakość i pochodzenie żywności – azotany, azotyny, pestycydy, herbicydy, metale ciężkie,
  • funkcja wątroby i nerek,
  • prawidłowe pH soku żołądkowego, enzymy trawienne,
  • szczelność bariery jelitowej,
  • SIBO – przerost bakterii w jelicie cienkim,
  • bakterie, wirusy, grzyby – Helicobacter pylori, Yersinia enterocolitica, przerost Candida,
  • pasożyty,
  • niedobory składników pokarmowych,
  • odpowiednia suplementacja.

 

Przed wprowadzeniem diety bezglutenowej należy wykonać diagnostykę w kierunku celiakii, ze względu na współwystępowanie chorób autoimmunologicznych tarczycy z chorobą trzewną, a postępowanie dietetyczne w tych dwóch jednostkach chorobowych różni się. Nie poleca się stosowania szeroko rozumianych diet eliminacyjnych samodzielnie, bez pomocy specjalisty. Warto jednak zauważyć, że czasowe wyłączenie niektórych produktów z diety u znacznej grupy pacjentów wiąże się z poprawą samopoczucia, ustąpieniem niektórych objawów, a niekiedy wyników. 

Kontrowersje, czyli goitrogeny w diecie Hashimoto

Przy niedoczynności tarczycy, zwłaszcza u pacjentów z niedoborem jodu, zaleca się ograniczenie czynników wolotwórczych w diecie. Goitrogeny są substancjami antyodżywczymi i mogą zakłócać metabolizm jodu oraz hamować syntezę hormonów tarczycy. Wchłanianie i magazynowanie jodu przez tarczycę może być zakłócone przez występujące w roślinach krzyżowych – takich jak m.in. kapusta, brokuły, kalafior, brukselka – tiocyjaniany, izotiocyjaniny, nitryle i tiooksazolidyny, w ziemniakach i kukurydzy – glikozydy cyjanogenne, w cebuli i czosnku – dwusiarczki n-propylowe [29]. Aktywność goitrogenną wykazuje także rzepak i proso. Warto zwrócić uwagę, iż obróbka termiczna, tzn. gotowanie, gotowanie na parze, blanszowanie czy kiszenie, powoduje zmniejszenie właściwości wolotwórczych o 30%. Goitrogeny są bogatym źródłem niezbędnych witamin i mikroelementów, dlatego nie należy eliminować ich z diety, jedynie pamiętać o odpowiednim przygotowaniu [9, 12]. Wyjątek stanowi soja, która powinna być wykluczona z diety. Soja należy do goitrogenów i jej działanie polega na hamowaniu aktywności perpoksydazy tarczycowej (TPO). 

Indywidualnie skomponowany schemat dietetyczny i prawidłowo dobrana suplementacja mają istotne znaczenie w skutecznym leczeniu chorób tarczycy, w tym niedoczynności tarczycy i Hashimoto.

 

Suplementacja

Konstruując plan żywieniowy, należy zwrócić uwagę na obecność kluczowych dla tarczycy minerałów i witamin, a niekiedy rozważyć suplementację. Niedobory pierwiastków, takich jak jod, żelazo, cynk i selen, mogą negatywnie wpływać na funkcję tarczycy. U osób z chorobami tarczycy obserwuje się też niedobory witamin A, D, C, B1, B2, B3, B5, B6, B12, minerałów magnezu, sodu, potasu, chromu oraz kwasów omega-3. W zaleceniach dla pacjentów przyjmujących hormony tarczycy należy uwzględnić sposób ich przyjmowania. Ważne są czas, interakcje z pożywieniem i niektórymi suplementami. Istotny element stanowi rozplanowanie suplementacji w ciągu dnia ze względu na biodostępność oraz synergiczne bądź antagonistyczne działanie poszczególnych witamin i minerałów [9, 16, 17]. 

Selen

Niedobór selenu prowadzi do zaburzeń czynnościowych różnych komórek układu odpornościowego. Pierwiastek uznaje się za jeden z czynników środowiskowych uczestniczących w rozwoju choroby Hashimoto [18]. Selen działa jako katalizator przemiany trijodotyroniny (T3) i może stanowić przeszkodę w utrzymaniu należnej masy ciała. Większość selenu – stanowiąca ok. 80% – jest gromadzona w tarczycy. Pacjentki ze zmniejszoną tarczycą mogą być narażone na jego niedobór. Selen bierze również udział w ochronie przed stresem oksydacyjnym [19, 20]. Zgodnie z wytycznymi Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) suplementacja selenem nie powinna przekraczać 70 µg dziennie. Dawka powyżej 400–700 µg może wywierać działanie toksyczne. Zgodnie z zaleceniami Rady ds. Żywności i Żywienia Narodowej Akademii Nauk mężczyźni powinni spożywać 40–70 µg, a kobiety 45–55 µg dziennie. U kobiet w okresie ciąży i laktacji zapotrzebowanie na ten pierwiastek wzrasta do 60–70 µg dziennie [24]. 

W leczeniu choroby Hashimoto powszechnie stosuje się suplementację selenem 100–200 µg dziennie [30]. Niektórzy specjaliści stosują dawkę do 400 µg na dzień [9], jednak należy pamiętać, że pierwiastek ten może być toksyczny, dlatego dawkowanie powinno być zależne od deficytu oraz skonsultowane z lekarzem. Prawidłowe stężenie selenu w surowicy powinno wynosić 70–140 µg/l 
[21, 31]. Oprócz bezpiecznej dawki ważna jest forma suplementu. Stosowanie selenometioniny wykazuje najkorzystniejsze działanie. 

Przed wprowadzeniem diety bezglutenowej należy wykonać diagnostykę w kierunku celiakii, ze względu na współwystępowanie chorób autoimmunologicznych tarczycy z chorobą trzewną.

 

Cynk

Cynk wchodzi w skład ponad 300 enzymów, także tych, które biorą udział w biosyntezie białka. Jest niezbędny do procesów biochemicznych i proliferacji komórek tarczycy oraz wpływa na ich metabolizm. Niedobór tego pierwiastka może stanowić przyczynę zmniejszenia stężenia hormonów tarczycy i spoczynkowego tempa metabolizmu, co może powodować problemy z utrzymaniem należnej masy ciała [22, 23]. Normy Instytutu Żywności i Żywienia z 2017 r. dotyczące zalecanego dziennego spożycia cynku to 8 mg dla kobiet, 11 mg dla mężczyzn i kobiet w ciąży powyżej 19. roku życia, 12 mg dla kobiet w ciąży poniżej 19. roku życia i kobiet w okresie laktacji powyżej 19. roku życia, oraz 13 mg dla kobiet w okresie laktacji powyżej 19. roku życia [24]. W literaturze u osób chorujących na przewlekłe zanikowe zapalenie tarczycy zaleca się suplementację cynkiem w dawce 25 mg dziennie [16]. 

Żelazo

Żelazo wspomaga działanie TPO oraz pełni ważne funkcje w syntezie hormonów tarczycy,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy