Dołącz do czytelników
Brak wyników

Mikrobiota dziecka, czyli probiotyki od pierwszych dni życia

Artykuł | 1 lutego 2019 | NR 4
97

Mikroflora jelitowa stanowi integralny element rozwijającego się organizmu niemowlęcia. Bakterie jelitowe wpływają na funkcjonowanie szeregu narządów i organów oraz prawidłowość przebiegu procesów metabolicznych i immunologicznych (odpornościowych). Mikroorganizmy bytujące w przewodzie pokarmowym poprawiają i ułatwiają m.in. procesy trawienne, perystaltykę jelit, regenerują nabłonek jelitowy, hamują wzrost mikroorganizmów patogennych, a także wytwarzają szereg prozdrowotnych związków (metabolitów). Jedną z najważniejszych właściwości mikroorganizmów kolonizujących przewód pokarmowy, z perspektywy rozwoju noworodka i niemowlęcia, jest dominujący wpływ na prawidłową aktywację i dojrzewanie zlokalizowanego w przewodzie pokarmowym układu odpornościowego GALT (gut-associated lymphoid tissue).

Prozdrowotne bakterie z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium stanowią przeważającą część mikroflory jelitowej zdrowego dziecka, którego układ immunologiczny, pomimo wykształcenia niezbędnych struktur limfatycznych, nie jest jeszcze w pełni dojrzały. W osiągnięciu całkowitej jego aktywności funkcjonalnej biorą udział m.in. wspomniane powyżej bakterie jelitowe, które zasiedlając przewód pokarmowy noworodka w momencie porodu, odgrywają główną rolę w prawidłowym ukierunkowaniu jego odporności. Czym jest prawidłowa praca układu odpornościowego? Mówiąc najprościej – właściwie działający układ immunologiczny sprawnie eliminuje te czynniki, które rzeczywiście stanowią zagrożenie dla zdrowia i życia. Pierwszy, główny kontakt jałowego przewodu pokarmowego noworodka z bakteriami ma miejsce w momencie porodu, choć pojawiają się doniesienia o możliwej stymulacji bakteryjnej dziecka już w trakcie życia płodowego. Kilka godzin po narodzinach jelita dziecka zasiedlają pierwsze szczepy bakterii, które towarzyszyć mu będą przez całe życie, tworząc wspomnianą mikroflorę autochtoniczną, czyli pionierską. Dalsza kolonizacja jest szczególnie intensywna w okresie pierwszych dwóch, trzech lat życia, kiedy wraz z wprowadzaniem pokarmów stałych i zmianą diety mikroflora jelitowa dziecka zaczyna przypominać swym składem jakościowym i ilościowym ekosystem jelitowy człowieka dorosłego, choć pełną dojrzałość ekosystem ten osiąga ok. siódmego roku życia. Należy jednak pamiętać, iż w dalszym ciągu mikrobiom ten jest niezwykle wrażliwy na działanie czynników, które mogą znacząco zaburzyć właściwe (fizjologiczne) proporcje bakteryjne w jelicie [1–4]. 

Istotnym czynnikiem wpływającym na ukształtowanie ekosystemu jelitowego jest poród. Podczas porodu naturalnego noworodek ma bezpośredni kontakt z mikroflorą bakteryjną pochwy i przewodu pokarmowego matki (okolice odbytu). To optymalny zestaw drobnoustrojów „pionierskich”, stanowiący trzon prawidłowej mikrobioty. Szczególnie istotne są wspomniane już w niniejszym artykule szczepy bakterii z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium. Obecność szczepów z rodzaju Bifidobacterium jest sprawą bardzo istotną, gdyż produkowane przez nie kwasy tłuszczowe obniżają wartość pH stolca i hamują rozwój drobnoustrojów potencjalnie chorobotwórczych. Obecność tych bakterii zapobiega nadmiernemu namnażaniu drobnoustrojów chorobotwórczych w przewodzie pokarmowym, a w konsekwencji zmniejsza ryzyko rozwoju szeregu dolegliwości. Naturalną linię ochronną przewodu pokarmowego współtworzą również bakterie z rodzaju Lactobacillus występujące początkowo w nieco mniejszej liczebności. 

W przypadku dzieci przychodzących na świat drogą cesarskiego cięcia pierwszy „bakteryjny” kontakt ze światem zewnętrznym dziecka to drobnoustroje pochodzące z rąk i fartuchów personelu szpitalnego, inkubatorów, sali operacyjnej. Efektem cesarskiego cięcia jest mniej liczna i różnorodna mikrobiota bytująca w przewodzie pokarmowym dziecka, zbliżona do ekosystemu bakterii znajdujących się na skórze, gdzie dominują Staphylococcus, Corynebacterium, Propionibacterium i Clostridium [5–7]. Podobna sytuacja występuje u noworodków przedwcześnie urodzonych ze zbyt niską masą urodzeniową. Konsekwencje tej nieprawidłowej i opóźnionej kolonizacji często obserwowane są dopiero po wielu latach. Wykazano bowiem, iż dzieci rodzone drogą cesarskiego cięcia, o zaburzonej kompozycji mikrobioty jelitowej, są bardziej narażone na rozwój chorób cywilizacyjnych w przyszłości. Wymienić tu należy chociażby wyższe ryzyko rozwoju nadwagi i otyłości, alergii czy zwiększonej podatności na infekcje. 

Sposób karmienia (mleko matki/mleko modyfikowane) jest kolejnym czynnikiem wpływającym na kształtowanie układu mikroorganizmów kolonizujących przewód pokarmowy. Mleko matki można w tym aspekcie określić jako „pokarm niezastąpiony”. Jest on bowiem nie tylko idealnie zbilansowany jakościowo i ilościowo, ale stanowi także doskonałą pożywkę dla pożądanych w jelicie bakterii prozdrowotnych. Poza szeregiem substancji biologicznie aktywnych i bakteriami probiotycznymi zawiera bowiem również naturalne prebiotyki (głównie oligosacharydy), które promują rozwój bakterii, w szczególności z rodzaju Bifidobacerium i Lactobacillus. To tzw. czynnik bifidogenny. Szczególne znaczenie w okresie karmienia naturalnego ma mleko pierwsze, czyli siara, która w porównaniu z mlekiem dojrzałym zawiera więcej białka, witamin oraz prebiotyków. Mikrobiota noworodków i niemowląt karmionych gotowymi mieszankami mlecznymi (mleko modyfikowane) jest dużo bardziej zróżnicowana, co nie jest pożądane w przewodzie pokarmowym najmłodszych dzieci. Dominują tu szczepy bakterii z gatunku Bacteroides i Enterobacter oraz Clostridium, z kolei mniej jest pożądanych bakterii z rodzaju Bifidobacterium i Lactobacillus. 

Kolejnym czynnikiem przyczyniającym się do zauważalnych zmian w obrębie mikrobioty przewodu pokarmowego dziecka są podawane w pierwszych miesiącach/latach życia leki, w szczególności antybiotyki.

Leczenie antybiotykami przyczynia się do znaczącej redukcji bakterii prozdrowotnych, z jednoczasowym następczym namnożeniem liczebności bakterii potencjalnie chorobotwórczych i grzybów drożdżopodobnych.

Mikroorganizmy bytujące w przewodzie pokarmowym poprawiają i ułatwiają m.in. procesy trawienne, perystaltykę jelit, regenerują nabłonek jelitowy, hamują wzrost mikroorganizmów patogennych, a także wytwarzają szereg prozdrowotnych związków (metabolitów).

 

Odbudowa mikrobioty po zastosowaniu antybiotyku u dzieci (lecz również i u osób dorosłych) może trwać nawet kilka miesięcy. Również antybiotykoterapia stosowana u ciężarnej oraz antybiotykowa profilaktyka śródporodowa może niekorzystnie wpłynąć na skład mikroflory jelitowej noworodka. Do pozostałych czynników mogących wpłynąć na proporcje w ekosystemie jelitowym można zaliczyć również obciążenie psychiczne malucha, warunki higieny bytowania, codzienną dietę, ale również stosowanie pro- i prebiotyków [8–11]. 

Ponieważ drobnoustroje z rodzajów Bifidobacterium i Lactobacillus stanowią przeważającą część mikroflory jelitowej zdrowego noworodka, uznane są za najlepszych kandydatów do produkcji probiotyków dla dzieci. Stosowanie suplementacji odpowiednio dobranymi probiotykami i prebiotykami daje pożądane efekty już w pierwszych dniach życia dziecka. Przeprowadzone badania wykazały, iż u niemowląt rodzonych cesarskim cięciem, przedwcześnie urodzonych i/lub karmionych mieszanką mleczną w wyniku przyjmowania probiotyku i/lub prebiotyku dochodzi do przywrócenia prawidłowego układu mikroflory jelitowej. Preparaty te przyspieszają kolonizację przewodu pokarmowego korzystnymi szczepami bakterii, w sposób porównywalny do karmienia mlekiem matki, a zatem wzmacniają naturalną ochronę organizmu i poprawiają funkcjonowanie bariery jelitowej. Podobnie korzystną modyfikację mikroflory jelitowej osiągnięto, podając dzieciom preparaty prebiotyczne (fruktooligosacharydy czy galaktooligosacharydy). Prebiotyki, stymulując wzrost bifidobakterii obecnych w jelicie, przyczyniały się do zmiany profilu mikrobioty, upodobniając ją do ekosystemu jelitowego dziecka rodzonego naturalnie i donoszonego [12, 13]. Korzystne oddziaływanie szczepów probiotycznych zaobserwowano również u dzieci z niedostatecznym przyrostem masy ciała. W wyniku podawania im mieszanek mlecznych zawierających drobnoustroje z rodzaju Bifidobacterium spostrzegano wyraźne przyspieszenie tempa przyrostu zarówno masy, jak i długości ciała. Warto dodać, iż szczepy probiotyczne są również producentami licznych witamin niezbędnych dla prawidłowego rozwoju, takich jak witamina B1, B2, B12, kwas nikotynowy i kwas foliowy [14–16]. 

Coraz więcej doniesień mówi o wzroście odporności dzieci suplementowanych preparatami probiotycznymi. Wykazano, że dzieci przebywające w środowisku sprzyjającym infekcjom (szpitale, żłobki, przedszkola) i otrzymujące probiotyki były zdecydowanie mniej podatne na infekcje niż ich rówieśnicy nieotrzymujące podobnej suplementacji. Dzięki temu w grupie badanej rzadziej wdrażana była antybiotykoterapia. Co więcej, stwierdzono, że nawet gdy u dzieci otrzymujących probiotyki rozwinęła się infekcja, jej przebieg był łagodniejszy i trwała ona krócej. Wymierną korzyścią stosowania probiotyków jest również istotne zmniejszenie ryzyka występowania ostrych biegunek: wirusowej, bakteryjnej i poantybiotykowej, a także skrócenie czasu ich trwania. Zastosowanie probiotyków (szczególnie szczepu Lactobacillus rhamnosus GG) przyczynia się do zwiększenia efektywności leczenia biegunki. Stosowanie probiotyku podczas standardowej terapii nawadniającej powoduje nieznaczne skrócenie czasu trwania biegunki, normalizację stolców, zmniejszenie ilości wirusa w kale oraz wzrost stężenia IgA. Szczepy Lactobacillus, Bifidobacterium czy Streptococcus mogą być również z powodzeniem stosowane prewencyjnie, jako środek zapobiegający wystąpieniu biegunki wywołanej przez rotawirusy. Badania przeprowadzone w warunkach szpitalnych, gdzie ryzyko wystąpienia tej infekcji jest znacznie wyższe, wykazały, że przyjmowanie produktów zawierających szczepy Bifidobacterium i Streptococcus thermophilus znacznie obniżało ryzyko wystąpienia ostrej biegunki [17–25]. Doskonałe efekty przynosi również stosowanie probiotyków u dzieci z nietolerancją laktozy. Podawanie dzieciom z nietolerancją laktozy preparatów probiotycznych ograniczało dolegliwości występujące w wyniku spożywania produktów mlecznych, co jest efektem wytwarzania przez szczepy probiotyczne (Lactobacillus, Bifidobacterium) bakteryjnego enzymu laktazy rozkładającego laktozę. Liczne badania zwróciły również uwagę na możliwość wykorzystywania szczepów probiotycznych w profilaktyce i wspomaganiu leczenia atopowego zapalenia skóry. Na podstawie przeprowadzonych analiz wykazano, że dzięki suplementacji probiotycznej można zapobiec występowaniu atopowego zapalenia skóry w ciągu pierwszych dwóch lat...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy