Dołącz do czytelników
Brak wyników

Zapobieganie chorobom

30 października 2019

NR 5 (Październik 2019)

Diagnostyka laboratoryjna chorób alergicznych

292

Choroby alergiczne są coraz częstszym problemem zdrowotnym i ekonomicznym, szczególnie w krajach wysoko uprzemysłowionych. Około 20–30% populacji doświadcza jakiejś formy alergii. Eksperci przewidują, że w ciągu najbliższych 20 lat liczba chorych obejmie połowę mieszkańców Europy. W Polsce, w zależności od regionu i płci, na alergię cierpi nawet 40% społeczeństwa, w tym dużo częściej w miastach niż na wsi. Wysoko uprzemysłowione środowisko wiąże się z dużo większym zanieczyszczeniem powietrza, gleby, wody i żywności, a to może zaburzać funkcjonowanie ludzkiego układu odpornościowego. Przyczyną może być także coraz większe spożycie artykułów z dużą liczbą dodatków do żywności – barwników, konserwantów i polepszaczy smaku, które mogą być czynnikiem uruchamiającym reakcje immunologiczne w organizmie.
Alergię definiuje się jako nadmierną swoistą odpowiedź immunologiczną na czynniki zewnętrzne, powodującą wystąpienie objawów chorobowych. Wyróżnia się alergie IgE-zależne i IgE-niezależne. 
Do mechanizmów immunologicznych IgE-niezależnych zalicza się przede wszystkim alergie IgG-zależne. Dodatkowo istnieją kliniczne nietolerancje mające podłoże nieimmunologiczne i powstają na drodze zaburzeń metabolicznych lub reakcji enzymatycznych, farmakologicznych, toksycznych lub infekcji. Są one przyczyną nadwrażliwości pokarmowej określanej jako niealergiczna nadwrażliwość pokarmowa i powodują wiele przewlekłych lub nawracających objawów klinicznych. Typowym przykładem jest nietolerancja laktozy spowodowana defektem enzymatycznym (zaburzeniem metabolicznym), który polega na braku lub zmniejszeniu aktywności laktazy, enzymu rozkładającego dwucukier laktozę. 
Zgodnie z rekomendacjami Światowej Organizacji ds. Alergii (World Allergy Organization – WAO) w sprawie nomenklatury nadwrażliwości pokarmowych termin „nietolerancja” nie powinien być stosowany do określania dolegliwości związanych z reakcjami immunologicznymi. Mimo to nadwrażliwość pokarmowa IgG-zależna jest powszechnie nazywana nadwrażliwością pokarmową, alergią pokarmową IgG-zależną, nietolerancją pokarmową czy nietolerancją pokarmową IgG zależną.
U części pacjentów występują incydentalne łagodne reakcje alergiczne, u innych jest to długotrwała choroba wyniszczająca organizm. Może też wystąpić rzadka, ale natychmiastowa, gwałtownie przebiegająca reakcja anafilaktyczna na alergen, na który pacjent jest szczególnie wrażliwy. Nagłe zaburzenia układu naczyniowo-sercowego, duszność, osłabienie, silny świąd skóry, bóle brzucha, wymioty, katar, opuchnięcia warg i twarzy mogą świadczyć o wystąpieniu wstrząsu anafilaktycznego. Takich objawów nie należy bagatelizować, nawet jeżeli same ustąpiły i nie wymagały interwencji lekarza. Przyczyna powinna być jak najszybciej zdiagnozowana i niezwłocznie powinny być podjęte działania terapeutyczne. Najczęściej zdarza się tak po użądleniu przez owady błonkoskrzydłe (osy, pszczoły) lub zjedzeniu np. orzechów lub orzeszków ziemnych. Według statystyk co roku po użądleniu przez osę ciężko choruje, a czasami umiera, ok. 1% ogólnej populacji. W Polsce dotyczy to kilkunastu osób rocznie. 
Najczęściej u chorych występują: alergiczny nieżyt nosa (ANN), astma oskrzelowa, alergie pokarmowe, pokrzywka i atopowe zapalenie skóry.
Alergeny mogą wnikać do organizmu różnymi drogami, stąd dzieli się je na: 

POLECAMY

  • powietrznopochodne/wziewne, np. kurz, roztocze, sierść i ślina zwierząt, grzyby oraz sezonowo pyłki traw, drzew i innych roślin,
  • kontaktowe, np. substancje chemiczne, lateks,
  • pokarmowe – pochodzenia zwierzęcego i roślinnego,
  • iniekcyjne – jady owadów, leki podawane domięśniowo lub dożylnie.

Alergiczny nieżyt nosa (ANN) to objawowe zapalenie błony śluzowej nosa wywołane reakcją IgE-zależną. W Polsce ANN występuje u 5–29% dzieci w wieku szkolnym i dotyczy zwłaszcza dzieci zamieszkałych w dużych aglomeracjach miejskich. U większości chorych pełnoobjawowa postać nieżytu rozwija się po 20. roku życia i dotyczy zwykle osób w wieku 20–25 lat. 
Szacuje się, że w Polsce choroba występuje u ponad 8,5 mln osób. 
Charakterystyczne objawy ANN to wyciek wodnistej wydzieliny z nosa, napadowe kichanie, uczucie zatkania nosa, zaczerwienienie i świąd spojówek oraz łzawienie oczu, świąd, upośledzenie węchu. Do alergenów najczęściej wywołujących ANN należą pyłki roślin, roztocze, alergeny zwierząt, grzybów i inne, np. zanieczyszczenie powietrza, pierze, detergenty, pokarmy. ANN może występować okresowo (objawy występują przez mniej niż cztery dni w tygodniu lub krócej niż cztery tygodnie) oraz przewlekle, gdy objawy występują dłużej niż cztery dni w tygodniu i ponad cztery tygodnie. U dzieci przed czwartym rokiem życia ANN rzadko manifestuje się pełnymi objawami i częściej występuje okresowo. Istotne znaczenie kliniczne ma przewlekły ANN, zwłaszcza nieleczony, ponieważ może powodować w przyszłości astmę oskrzelową oraz inne powikłania, takie jak zapalenie ucha środkowego, zatok i krtani, przerost migdałka gardłowego, ostre i przewlekłe zakażenia dróg oddechowych i inne. 
Do najczęstszych alergenów wziewnych zalicza się kurz, roztocza, pyłki drzew, krzewów, traw i zbóż, zarodniki pleśni, sierść, pióra, wełnę, dym tytoniowy. Jeżeli objawy alergii występują sezonowo, mogą dotyczyć pyłków traw, pyłków drzew kwitnących wczesną lub późną wiosną. Jest to najczęściej występująca postać alergii określana jako tzw. pyłkowica. Objawy występujące przez cały rok często są spowodowane roztoczami kurzu domowego i zarodnikami grzybów. Mianem „roztocze kurzu domowego” określa się gatunki występujące w kurzu pochodzącym z łóżek, mebli tapicerskich, dywanów, zabawek pluszowych, zasłon oraz podłóg w pomieszczeniach mieszkalnych. Najszerzej rozprzestrzenione oraz najlepiej poznane pod względem szkodliwości medycznej są roztocza Dermatophagoides pteronyssinus i Dermatophagoides farinae. W naszej strefie klimatycznej największa liczba roztoczy przypada na lato oraz wczesną jesień (od czerwca do końca października), kiedy wewnątrz mieszkań wilgotność i temperatura stwarzają dogodne dla ich rozwoju warunki. W warunkach naturalnych głównym pożywieniem dla roztoczy kurzu domowego jest złuszczony naskórek ludzki i zwierzęcy. Na liczebność roztoczy mogą więc mieć wpływ także inne czynniki, np. częstość wietrzenia mieszkań, ich czystość, wiek i stan techniczny budynku lub poziom socjalno-ekonomiczny zamieszkującej w nim rodziny. Mimo że w okresie zimowym populacja roztoczy wewnątrz mieszkań zmniejsza się, to z uwagi na nagromadzenie alergenów roztoczy w kurzu domowym oraz zmniejszoną wentylację powietrza w okresie jesienno-zimowym najsilniejsze objawy kliniczne występują właśnie w tym okresie. 
Z badań epidemiologicznych wynika, iż grzyby z rodzaju Alternaria i Cladosporium, a w dalszej kolejności Penicillium i Aspergillus są najważniejszym źródłem alergenów pleśniowych. Najczęstszą przyczyną uczuleń są alergeny gatunku Alternaria alternata, chociaż u większości chorych współistnieje nadwrażliwość na alergeny kilku gatunków grzybów. Podobnie jak w przypadku roztoczy, objawy występują przez cały rok, ale obserwuje się wyraźne nasilenie w okresie letnim i jesiennym. Związane jest to z cyklem występowania zarodników grzybów w powietrzu. Istotnym rezerwuarem uczulających grzybów w pomieszczeniach jest kurz domowy. Ocenia się, że grzyby mogą stanowić 5–20% jego składu. Zarodniki tzw. wewnątrzdomowe obecne są w powietrzu zazwyczaj w zbliżonej ilości przez cały rok. Znajdują się głównie w pomieszczeniach zamkniętych, o dużej wilgotności, ograniczonej wentylacji i słabym dostępie światła, takich jak piwnice, pralnie, łazienki, kuchnie, pomieszczenia gospodarskie na wsi, drewniane domy letniskowe, altanki, sauny i baseny oraz nieprawidłowo eksploatowane systemy klimatyzacyjne. 
Alergeny pokarmowe powodują całoroczne dolegliwości ze strony układu pokarmowego (wymioty, biegunki, ból brzucha, wzdęcia, pokrzywka, świąd skóry, napady astmy i inne). Każdy pokarm może być przyczyną alergii, ale – jak wykazały badania – najczęściej jest to spowodowane: mlekiem krowim, jajkiem kurzym, orzechami, orzeszkami ziemnymi, pszenicą, soją, rybami, skorupiakami i owocami morza. Poza tymi produktami często alergie powodują także inne zboża (mąka żytnia i ryż), warzywa i owoce (jabłko, kiwi, morela, pomidor, marchew, ziemniak, seler), migdały oraz drożdże piekarskie.
Objawy alergii pokarmowej są zróżnicowane. Czasem będzie to ból brzucha, w innym przypadku przewlekła biegunka, ale może także wystąpić ciężka reakcja alergiczna zagrażająca życiu (3% spośród wszystkich dzieci z alergią pokarmową). Objawy pojawiają się najczęściej kilka minut (do dwóch godzin) od zjedzenia pokarmu (objawy natychmiastowe), ale też mogą wystąpić dopiero po kilku godzinach lub dniach (objawy opóźnione).
Z powodu występowania podobnych objawów ze strony przewodu pokarmowego alergię pokarmową łatwo można pomylić ze znacznie częstszą nietolerancją pokarmową, która nie jest wywołana czynnikami immunologicznymi. Jeśli dziecko cierpi na nietolerancję pokarmową, to zjedzenie niewielkiej ilości danego pokarmu nie wywoła żadnych dolegliwości. W przypadku alergii pokarmowej nawet śladowa ilość pokarmu zawierającego alergen, na który chory jest uczulony, może spowodować reakcję alergiczną. Najczęstsze nietolerancje pokarmowe dotyczą laktozy, pokarmów zawierających histaminę i serotoninę (banany, cytrusy, pomidory, kakao, czekolada, sery dojrzewające, wędzone ryby, ostre przyprawy), dodatków do żywności (glutaminian sodu i słodziki).
Przed rozpoczęciem diagnostyki w kierunku alergii bardzo ważny jest wywiad przeprowadzony przez lekarza oraz badanie fizykalne polegające na ogólnym badaniu lekarskim. Bardzo duże znaczenie ma szczegółowy wywiad, bo często się zdarza, że na tej podstawie lekarz może wskazać związek pomiędzy konkretnym alergenem a występującymi objawami. Usunięcie przyczyny alergii (alergenu) jest najskuteczniejszym sposobem jej leczenia. Należy też pamiętać, że alergie mogą mieć podłoże genetyczne.
W diagnostyce chorób alergicznych wykorzystywane są testy in vivo (testy skórne, płatkowe, próby prowokacji i inne) oraz testy in vitro – eozynofilia, całkowity poziom immunoglobuliny IgE oraz alergenowo swoiste przeciwciała IgE, przeciwciała IgG oraz inne specjalistyczne badania. 
Testy in vivo polegają na podaniu pacjentowi alergenu i ocenie odpowiedzi organizmu. Najczęściej są to punktowe testy skórne (skin prick test – SPT) oraz próby prowokacyjne polegające na podaniu alergenów doustnie, dooskrzelowo, donosowo lub do spojówek. W niektórych sytuacjach nie jest jednak możliwe wykonanie takich testów. Przeciwwskazaniem może być przyjmowanie przez pacjenta leków przeciwhistaminowych hamujących reakcję skórną pomiędzy przeciwciałami a alergenem, co skutkuje wynikiem fałszywie ujemnym. Ponadto bezpośredni kontakt z alergenem może u niektórych pacjentów prowadzić do gwałtownej reakcji, określanej jako wstrząs anafilaktyczny, stanowiącej zagrożenie życia. Taka reakcja może wystąpić np. przy alergii na jady owadów. 
Testy skórne nadal pozostają złotym standardem w diagnostyce alergii, ale coraz częściej wybieraną metodą diagnostyczną są testy serologiczne, które nie wiążą się z takimi ograniczeniami,
 jak testy skórne. Testy serologiczne są bezpieczne, ponieważ pacjent nie ma bezpośredniego kontaktu z potencjalnie groźnym alergenem. Są rekomendowane zwłaszcza dzieciom poniżej piątego roku życia i kobietom w ciąży oraz u pacjentów z chorobami skóry: atopowe zapalenie skóry, pokrzywki i inne.
W przypadku kwalifikacji pacjentów do leczenia immunoterapią swoistą (tzw. odczulanie) testy skórne są jednak badaniem podstawowym, szczególnie u dzieci. Lekarze podkreślają, że immunoterapia nie tylko zmniejsza wrażliwość na alergeny i ogranicza objawy uczuleniowe, ale również stosowana profilaktycznie hamuje rozwój nowych alergii i astmy oskrzelowej. Dla dzieci dolną granicą wieku kwalifikującego do immunoterapii jest pięć lat.
Testy in vitro stanowią badania wykonywane w próbkach z krwi pacjenta. Oznacza się poziom całkowitej immunoglobuliny IgE oraz swoiste przeciwciała IgE skierowane przeciwko konkretnemu alergenowi. Wyniki badania są wiarygodne już u niemowląt po szóstym miesiącu życia. Badania serologiczne stanowią szeroki pakiet przeciwciał skierowanych przeciwko konkretnemu wybranemu alergenowi lub jako zestawy alergenów pogrupowane zależnie od rodzaju alergii i drogi wnikania alergenów.
Polskie Towarzystwo Alergologiczne szacuje, że ok. 30% pacjentów uczulonych na pyłki roślinne reaguje krzyżowo z pokarmami. Z alergią krzyżową mamy do czynienia, gdy przeciwciała IgE wytworzone przez organizm w kierunku jednego alergenu rozpoznają podobne białko pochodzące z innego alergenu. Przykładem jest alergia na pyłki...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy