Dołącz do czytelników
Brak wyników

Biegunka – zagrożenie zdrowotne w ostrym przebiegu choroby

Artykuł | 11 stycznia 2019 | NR 1
76

Biegunka to ostry stan objawowy, który jest jednym z czołowych przyczyn odwodnienia, niedożywienia organizmu, a w przypadku niemowląt nawet jedną z głównych przyczyn ich śmiertelności. Podawanie roztworów nawadniających, stosowanie odpowiedniej diety w okresie pojawienia się biegunki u pacjentów jest szczególnie istotne. Konieczne staje się stosowanie leków zapierających, probiotyków oraz doustnych roztworów nawadniających, w zależności od rodzaju biegunki i stopnia jej nasilenia [1]. 

Biegunka jest stanem prowadzącym do zwiększenia częstotliwości oddawanego stolca, który w większości przypadków ustępuje samoistnie. Etiologia biegunek często jest nieznana i wieloczynnikowa. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) biegunka (łac. diarrhoea) to objaw kliniczny polegający na zwiększonej częstotliwości wypróżnień powyżej trzech na dobę lub zwiększonej ilości stolca (≥ 200 g/24 h), wraz ze zmianą konsystencji na płynną bądź półpłynną [2]. Inne objawy mają stany biegunkowe u dzieci, a inne u dorosłych. U osób dorosłych biegunka ma charakter rozluźnionego stolca o płynnej konsystencji, oddawanego minimum trzy razy w ciągu doby lub częściej. Masa kału oddawana w ciągu doby przekracza 200 g. Biegunka zazwyczaj ma postać ostrych, nagłych objawów, jednak gdy te utrzymują się dłużej niż 14 dni, określamy ją jako przewlekłą. U dzieci ten sposób rozpoznania biegunki ulega modyfikacji, bowiem w tym przypadku o biegunce mówimy, gdy dziecko oddaje więcej niż trzy wodniste stolce w ciągu 12 godzin bądź jeden, ale z domieszką śluzu lub krwi [3]. Jeśli biegunka utrzymuje się dłużej niż 10 dni, mówimy o biegunce przewlekającej się, natomiast gdy trwa powyżej trzech tygodni, rozpoznajemy postać przewlekłą lub oporną na leczenie. U niemowląt karmionych piersią luźny stolec może utrzymywać się permanentnie, konieczny staje się u nich monitoring ilości dobowej oddanych stolców. Biegunkę u niemowląt karmionych piersią rozpoznajemy, gdy dziecko oddaje o dwa stolce więcej w ciągu doby niż zazwyczaj [3]. Według statystyk WHO biegunka jest drugą najczęstszą przyczyną zgonów u dzieci, które nie ukończyły jeszcze piątego roku życia – to 760 000 zgonów rocznie [4]. 

Powikłania biegunki [4]:

  • zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej,
  • osłabienie,
  • zaburzenia pracy nerek,
  • niedokrwistość,
  • spadek ciśnienia krwi,
  • wstrząs, 
  • odwodnienie łagodne (niedobór płynów < 50 ml/kg) – brak objawów,
  • odwodnienie umiarkowane (niedobór płynów 50–100 ml/kg) – wzmożone pragnienie, niepokój, drażliwość, zmniejszone napięcie skóry, zapadnięte ciemiączko (u niemowląt),
  • odwodnienie ciężkie (niedobór płynów > 100 ml/kg) – objawami są zaburzenia świadomości, zatrzymanie moczu, chłodne i wilgotne kończyny, szybki i słaby puls, niskie lub niewykrywalne ciśnienie krwi, sinica obwodowa [5]. 

Przyczyny pojawienia się biegunki mogą być różne, głównie występują one jako objaw innej choroby, infekcji wirusowej lub bakteryjnej lub alergii, a w niektórych przypadkach na skutek podania leków. W tabeli 1 przedstawiono główne czynniki mogące wywołać stan biegunkowy zarówno u dorosłych, jak i u dzieci [6, 7].

W zależności od przyczyny powstania danej biegunki można wyróżnić inny jej patomechanizm. W przypadku biegunek wywołanych infekcją najczęściej dochodzi do upośledzenia wchłaniania wody, glukozy i sodu w jelicie, taki rodzaj biegunek określamy mianem ostrych biegunek absorpcyjnych (colitis). Natomiast biegunka powstająca wskutek zwiększenia syntezy cAMP w przebiegu zakażenia bakteriami enterotoksycznymi nazywana jest niezapalną, zakaźną biegunką sekrecyjną (enteritis). W jej przebiegu występują bardzo obfite i wodniste stolce. W przypadku biegunek przewlekłych wyróżnia się kilka patomechanizmów powstawania:

  • zaburzenia mechanizmów wydzielniczych i hipersekrecji w enterocytach, w wyniku których dochodzi do oddawania nawet ponad 1 l wodnistego stolca na dobę, najczęściej w przebiegu rakowiaka,
  • stan zapalny śluzówki jelita, który prowadzi do wysięku śluzu i krwinek, tak jak w przebiegu choroby Leśniowskiego-Crohna, jest bardzo bolesny,
  • zaburzenia osmotyczne, które występują np. w przebiegu celiakii, nietolerancji fruktozy, wówczas substancje osmotyczne powodują zwiększoną utratę wody i często dochodzi do powstawania wzdęć,
  • zaburzenia związane z nieprawidłową pracą jelit, czyli nieprawidłowości motoryczne lub czynnościowe związane najczęściej z czynnikami psychologicznymi [8]. 

Tab. 1. Etiologia występowania biegunek

Przyczyna Rodzaj biegunki
infekcja bakteryjna (Escherichia coli, Salmonella spp., Shigella spp., Campylobacter jejuni), wirusowa (norowirus, rotawirus), pasożytnicza, grzybicza, zatrucia pokarmowe (intoksykacje)
alergia i nietoleracja alergia na produkty spożywcze, celiakia, niedobór laktazy
choroby prowadzące do zaburzeń trawienia i wchłaniania stan po resekcji żołądka, sprue tropikalna, choroba Whipple’a, przewlekłe stany zapalne jelit, gruczolaki i raki okrężnicy, zaburzenia hormonalne (nadczynność tarczycy) i zespół jelita drażliwego (IBS)
czynniki psychiczne stres, nerwica, lęki
leki antybiotyki, metyldopa, furosemid, metoklopramid, cytostatyki,
kolchicyna, teofilina, fenytoina

 

Biegunki przewlekłe ze względu na rodzaj/przyczynę można podzielić na:

  • osmotyczne – celiakia, nietolerancja laktozy, substancje słodzące (sorbitol, mannitol czy ksylitol), niektóre leki (przeczyszczające, zobojętniające kwas solny, orlistat);
  • sekrecyjne – leki (analogiczne jak w biegunce ostrej + przeczyszczające z grupy pobudzających); gruczolaki wydzielające hormony, np. VIPoma, rakowiak, gastrinoma; zespół rozrostu bakteryjnego;
  • wysiękowe – wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna, rak okrężnicy, uszkodzenie jelit w wyniku działania cytostatyków, w przebiegu niedokrwienia, w wyniku napromieniowania, w wyniku działania pierwotniaków jelitowych;
  • tłuszczowe – zewnątrzwydzielnicza niewydolność trzustki, zespół przerostu bakteryjnego, celiakia, choroba Whipple’a;
  • motoryczne – zespół jelita drażliwego, nadczynność tarczycy, leki prokinetyczne (metoklopramid, cisapryd) [9]. 

Leczenie i postępowanie dietetyczne w biegunkach

Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) oraz European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition/European Society for Paediatric Infectious Disease (ESPGHAN/ESPID) pierwszym i najważniejszym krokiem w leczeniu i dietoterapii stanów biegunkowych jest nawadnianie organizmu. Najlepsze wydaje się wprowadzanie płynu o zmniejszonej osmolarności (210–268 mO-sm/l) i zawartości sodu 50–75 mmol/l. Jest on skuteczniejszy w przywracaniu równowagi wodno-elektrolitowej, w obniżeniu częstotliwości oddawania stolców o 20%, a także wymiotów o 30% niż konwencjonalny płyn nawadniający (DPN), który jest roztworem glukozy, chlorku sodu, chlorku potasu i cytrynianu sodu. Charakteryzuje się on osmolarnością 311 mOsm/l i zawartości sodu 90 mmol/l [10]. W aptekach dostępnych jest wiele środków do domowego przyrządzenia płynu nawadniającego dla pacjentów, które składem odzwierciedlają te rekomendowane przez WHO. Są to preparaty bez recepty (OTC), które są bardzo skutecznym sposobem ograniczenia wystąpienia najcięższych i najgroźniejszych powikłań. Dodatkowo można wprowadzić suplementację probiotyczną w przebiegu biegunek poantybiotykowych. Właściwości probiotyczne wykazano dla licznych szczepów bakterii fermentacji mlekowej (np. Lactobacillus rhamnosus, Lactobacillus acidophilus, Lactobacillus reuteri, Bifidobacterium bifidum, Bifidobacterium lactis) oraz dla drożdży Saccharomyces boulardii. Jednocześnie dla wspomnianych szczepów drożdży wykazano skuteczność w zapobieganiu biegunkom związanym z infekcją Clostridium difficile. Badania kliniczne świadczą o korzystnym działaniu probiotyków w schorzeniach układu pokarmowego, nie tylko w biegunkach, ale także w zespole jelita drażliwego, stanach zapalnych jelit oraz w schorzeniach alergicznych. Mechanizmy i efektywność działania probiotyków są cechą szczepozależną i zależną od dawki [11]. W przypadku biegunek ostrych, infekcyjnych, występujących u dzieci szczepy probiotyczne, takie jak Lb. reuteri ATCC 55730, Lb. rhamnosus, GG,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy