Dołącz do czytelników
Brak wyników

Edukacja żywieniowa

27 lipca 2016

Żywność funkcjonalna

213

Coraz większą wagę zaczęto przykładać do odpowiednio zbilansowanej diety i określonych składników pokarmowych w profilaktyce i leczeniu wybranych schorzeń. Instytucje naukowe na całym świecie zaczęły przygotowywać zalecenia żywieniowe, które miały przyczynić się do poprawy zdrowia społeczeństwa. Opracowywano i publikowano rozmaite wzorce żywieniowe, których zasady niejednokrotnie nawzajem się wykluczały. Rosnące zainteresowanie konsumentów żywnością o wysokiej jakości oraz poszukiwania optymalnego sposobu żywienia doprowadziły do powstania tzw. żywności funkcjonalnej. Czynniki takie, jak: starzenie się społeczeństwa, wzrost zachorowań na choroby cywilizacyjne, wysokie koszty opieki medycznej, rozwój technologii żywności, a także chęć zwiększenia zysków przez producentów żywności doprowadziły do intensywnego rozwoju tego typu żywności. Definicja i podział żywności funkcjonalnej Określenie żywności funkcjonalnej pojawiło się po raz pierwszy w Japonii, w latach 80. XX w. Rząd japoński nadał tej żywności specjalną kategorię o nazwie FOSHU (ang. Foods for Specific Health Uses), co przetłumaczyć można jako żywność o określonym przeznaczeniu zdrowotnym [15]. Definicja ta oznaczała produkty spożywcze wzbogacone o specjalne składniki pokarmowe, które wywołują korzystny efekt fizjologiczny. Aby produkt mogł zostać zaliczony do tej kategorii, musiał spełniać pewne wymagania:

POLECAMY

  • skuteczność jego działania musiała być potwierdzona w badaniach klinicznych,
  • produkt musiał być bezpieczny w spożyciu,
  • konieczne było określenie związków aktywnych występujących w produkcie.
Produkty będące żywnością funkcjonalną były opatrzone etykietą, ktora zawierała takie informacje, jak:
  • oświadczenie zdrowotne,
  • zalecane dzienne spożycie,
  • wartość odżywcza produktu,
  • wskazówki dotyczące zdrowego sposobu żywienia,
  • ostrzeżenie przed skutkami nadmiernego spożycia produktu,
  • wszelkie inne dane dotyczące środków ostrożności odnoszących się do spożycia, sposobu przygotowania czy też przechowywania produktu [13].
Zainteresowanie żywnością funkcjonalną przyczyniło się do powstania europejskiego programu badawczego FUFOSE (ang. Functional Food Science in Europe). W ramach tego projektu podano następującą definicję żywności funkcjonalnej: żywność może być uznana za funkcjonalną, jeśli udowodniono jej korzystny wpływ na jedną lub więcej funkcji organizmu ponad efekt odżywczy, który to wpływ polega na poprawie stanu zdrowia, samopoczucia i/lub zmniejszeniu ryzyka chorób. Żywność ta musi przypominać postacią żywność konwencjonalną i wykazywać korzystne oddziaływanie w ilościach, które oczekuje się, że będą normalnie spożywane z dietą – nie są to tabletki ani kapsułki, ale część składowa prawidłowej diety [17]. Jednakże należy zaznaczyć, że w Europie definicja ta nie jest prawnie usankcjonowana, co w pewnym sensie stwarza problem dla konsumentów w rozróżnieniu takich produktów na rynku [8].  Jak wykazano, pojęcie żywności funkcjonalnej obejmuje zarówno żywność specjalnego przeznaczenia żywieniowego, żywność wzbogacaną, jak również żywność powszechnego spożycia [3]. Istnieje wiele rożnych kryteriów podziału żywności funkcjonalnej. Ze względu na skład produkty należące do tej grupy żywności można podzielić na:
  • niskoenergetyczne,
  • wysokobłonnikowe,
  • wzbogaconym składzie,
  • z dodatkiem prebiotyków,
  • obniżonej zawartości sodu,
  • obniżonej zawartości cholesterolu,
  • o działaniu energetyzującym.
W literaturze znaleźć można również klasyfikację żywności funkcjonalnej wynikającą z jej specyficznego przeznaczenia:
  • dla kobiet w ciąży i karmiących,
  • dla niemowląt,
  • dla osób starszych,
  • dla osób z zaburzeniami trawienia,
  • w celu zmniejszenia ryzyka wystąpienia chorób nowotworowych, sercowo-naczyniowych, osteoporozy,
  • w celu zwiększenia sprawności psychofizycznej [10, 19].
Przykłady i elementy żywności funkcjonalnej Właściwości prozdrowotne żywności funkcjonalnej wynikają przede wszystkim z obecności w niej związków bioaktywnych, które zdefiniować można jako odżywcze i nie odżywcze naturalne składniki, które mogą wzmacniać, osłabiać lub modyfikować funkcje fizjologiczne i metaboliczne organizmu. Do związków tych należą m.in. błonnik pokarmowy (celuloza, ligniny, pektyny, hemiceluloza), prebiotyki (oligosacharydy), probiotyki (głownie bakterie fermentacji mlekowej), polifenole, karotenoidy, peptydy, witaminy, składniki mineralne, karnityna, kwas liponowy, tauryna, wielonienasycone kwasy tłuszczowe, cholina, lecytyna [1, 6, 9, 11]. Aktualnie rynek żywności funkcjonalnej jest bardzo szeroki i wciąż rośnie. Trudno jest sprecyzować jego rozmiary, jednakże szacuje się, że wartość światowego rynku tego rodzaju żywności mógł osiągnąć nawet wartość 167 mld dolarów w 2009 r. Najważniejszy i najbardziej dynamiczny rynek reprezentuje USA, a jego przybliżony udział w rynku globalnym wynosi ok. 50%. Z kolei Japonia obejmuje ok. 20% rynku, zaś Europa 15% [12, 14, 15]. Przykładem żywności funkcjonalnej dostępnej na rynku są takie produkty, jak:
  • jaja bogate w nienasycone kwasy tłuszczowe z rodziny omega-3,
  • wołowina bogata w skoniugowany kwas linolowy (CLA),
  • fermentowane produkty mleczne z dodatkiem bakterii probiotycznych,
  •  soki owocowe bogate w witaminę C lub wapń,
  • margaryny z dodatkiem steroli roślinnych,
  • pieczywo i płatki śniadaniowe z kwasem foliowym,
  • mleko zawierające witaminę A, D i wapń [4, 12].
Produkty spożywcze o statusie żywności funkcjonalnej można uzyskać m.in. poprzez:
  • wyeliminowanie z produktu składników, które mogą wywoływać negatywny efekt na zdrowie człowieka, np. powodować alergie pokarmowe,
  • zwiększenie stężenia określonego związku, naturalnie występującego w produkcie,
  • dodanie składnika, który nie występuje naturalne w produkcie,
  • poprawienie przyswajalności wybranych składników pokarmowych,
  • obniżenie wartości energetycznej produktów oraz zawartości w nich sodu, cukrów prostych czy też tłuszczu [3].
Produkty te mogą stanowić istotny element diety osób cierpiących na wybrane choroby bądź zagrożonych niedoborami określonych składników pokarmowych. Przykładowo dla osób z nadwagą i otyłością przydatne mogłyby się okazać produkty o obniżonej kaloryczności i zawartości cukrów prostych oraz tłuszczu. Dodatkowo osobom tym można zalecić wybieranie produktów bogatych w błonnik pokarmowy. Osoby, u których zdiagnozowano nadciśnienie tętnicze, powinny ograniczyć w swojej diecie sod. Na rynku coraz częściej można spotkać żywność funkcjonalną o zredukowanym poziomie tego składnika. Osoby cierpiące na hiperlipidemię powinny wybierać produkty o niskiej zawartości nasyconych kwasów tłuszczowych, a także te, które dostarczą fitosteroli, związków przeciwutleniających (karotenoidów, flawonoidów), błonnika pokarmowego czy też kwasów omega-3. Produkty zawierające kwas foliowy i żelazo mogą okazać się przydatne dla ludzi zagrożonych lub ze zdiagnozowaną już anemią. Z kolei produkty mączne (niezawierające glutenu) czy też produkty mleczne bez laktozy mogą być wykorzystywane np. u alergików. W diecie kobiet będących w okresie postmenopauzalnym ważne miejsce powinny zajmować produkty bogate w wapń, witaminę D, pre- i probiotyki czy też izoflawony [1, 5, 11]. Należy jednocześnie zaznaczyć, że żywność funkcjonalną mogą stanowić naturalne produkty, niepoddane modyfikacjom. Podsumowanie Regularne spożywanie żywności funkcjonalniej niesie za sobą wiele korzyści. Włączenie jej do zwyczajowej diety może przyczynić się do ograniczenia rozwoju wielu chorób cywilizacyjnych. Produkty spożywcze należące do tego rodzaju żywności mogą być wykorzystywane przez rożne grupy populacji, w zależności od ich specyficznego zapotrzebowania i preferencji. Z drugiej strony brak ustalonej prawnie definicji żywności funkcjonalnej może przyczynić się do pojawienia rożnych nadużyć ze strony producentów żywności. Pewnym zagrożeniem może wydawać się również trudność przewidzenia skutków nadmiernej podaży związków bioaktywnych obecnych w tych produktach. Warto uświadamiać społeczeństwo o właściwościach prozdrowotnych produktów spożywczych, zaliczanych do żywności funkcjonalnej. Jednakże informacje podawane przez producentów żywności powinny być weryfikowane. n Bibliografia: 1. Alissa E.M., Ferns G.A., Functional food and nutraceuticals in the primary prevention of cardiovascular diseases, Journal of Nutrition and Metabolism 2012, ID 569486:1–16. 2. Bhagwat S., Haytowitz D.B., Holdren J.M., USDA database for the flavonoid content of selected foods, 2014. 3. Błaszczak A., Grześkiewicz W., Żywność funkcjonalna – szansa czy zagrożenie dla zdrowia? Medycyna Ogolna i Nauki o Zdrowiu 2014, 20, 2: 214–221. 4. Duncan A.M., Dunn H.A., Vella M.N. i wsp., Functional foods for healthy aging: a toolkit for registered dietitians, 2012. 5. El Sohaimy S.A., Functional foods and nutraceuticals – modern approach to food science, World Applied Sciences Journal 2012, 20, 5:691–708. 6. Gajda J., Produkty probiotyczne jako żywność funkcjonalna – prawo a rzeczywistość, Żywność dla zdrowia. [online], dostęp: 14.01.2016, //www.zywnoscdlazdrowia. pl/04/pdf/16.pdf. 7. Gebhardt S.E., Thomas R.G., Nutritive value of foods. U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service, Nutrient Data Laboratory, Beltsville, Maryland, 2002. 8. Kahl J., Załęcka A., Ploeger A. i wsp., Functional food and organic food are competing rather than supporting concepts in Europe, Agriculture 2012, 2:316–324. 9. Kubiński T., Żywność funkcjonalna, Życie weterynaryjne 2010, 85, 11:932–935. 10. Kudełka W., Łobaza D., Charakterystyka żywności funkcjonalnej, Zeszyty Naukowe UEK 2007, nr 743: 91–120. 11. Kudełka W., Innowacyjny segment żywności wspierającej zdrowie człowieka, Nierowności społeczne a wzrost gospodarczy 2011, Zeszyt nr 18. 12. Lau T.C., Chan M.W., Tan H.P. i wsp., Functional food: a growing trend among health conscious, Asian Social Science 2013, 9, 1:198–208. 13. Martirosyan D.M., Singh J., A new definition of functional food by FFC: what makes a new definition unique? Functional Foods in Health and Disease 2015, 5, 6:209–223. 14. Ministerio de Industria, Turismoy Comercio: Business opportunity functional food and innovation 2009. 15. Siro A., Kapolna E., Kapolna B., Lugasi A., Functional food. Product development, marketing and consumer acceptance – A review. Appetite 2008, 51:456–467. 16. Sousa de W.M., Santos dos E.F., Sgarbieri V.C., The importance of prebiotics in functional foods and clinical practice, Food and Nutrition Sciences 2012, 2:133–144. 17. Stein A.J., Rodriguez-Cerezo E., Functional food in the European Union. JRC Scientific and Technical Reports, 2008. 18. Toma M.M., Pokrotnieks J., Prebiotics as functional food: microbiological and medical aspects. Acta Universitatis Latviensis 2006, 710:117–129. 19. Tomaszewska M., Bilska B., Grzesińska W. i wsp., Żywność funkcjonalna jako możliwość rozwoju polskich firm spożywczych, Roczniki Naukowe Stowarzyszenia Ekonomistow Rolnictwa i Agrobiznesu 2014, 16, 3:293–298. Autor artykułu:  mgr Bartosz Kulczyński dietetyk, doktorant Wydziału Nauk o Żywności i Żywieniu Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, Fundacja Dietoterapii i Promocji Zdrowia KierunekZdrowie  

Przypisy