Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo i administracja w dietetyce

28 października 2021

NR 5 (Październik 2021)

Food waste, czyli o przeciwdziałaniu marnowaniu żywności

0 25

Marnowanie żywności stanowi problem o zasięgu ogólnoświatowym. Na świecie marnuje się ok. miliarda ton żywności. Jednym ze środków mających przeciwdziałać marnowaniu żywności są regulacje prawne. Zarówno Unia Europejska, jak i Polska próbują wprowadzać regulacje prawne, które mają przeciwdziałać marnowaniu żywności. Na chwilę obecną brakuje jednak spójnego systemu prawnego, który kompleksowo odnosiłby się do tego problemu.

Statystyki mówią same za siebie

Marnowanie żywności to problem o zasięgu ogólnoświatowym. Na świecie marnuje się ok. miliarda ton żywności rocznie. Na terenie Unii Europejskiej liczba ta oscyluje w granicach 90 mln ton. W Polsce do kosza trafia blisko 5 mln ton żywności rocznie. Nikogo nie trzeba już przekonywać, że problem marnowania żywności dotyka większości z nas. 

POLECAMY

Zdaniem ekspertów do 2030 r. możliwe jest zmniejszenie ilości marnotrawionej żywności w Polsce z 5 mln do 3 mln ton rocznie. Główną szansę na taką pozytywną zmianę upatruje się w zmianie gospodarowania żywnością przez konsumentów oraz w zmianach na etapie produkcji czy przetwarzania żywności. Warto jednak, aby jakiekolwiek zmiany w kierunku przeciwdziałania marnowaniu żywności były poparte efektywną i przemyślaną regulacją prawną. 

Czy prawo Unii Europejskiej przeciwdziała marnowaniu żywności?

Obecnie w unijnym porządku prawnym funkcjonują przepisy, które przede wszystkim odnoszą się do bezpieczeństwa żywności, przekazywania informacji o przydatności żywności do spożycia czy gospodarowania odpadami spożywczymi. Jedynie pośrednio można wywnioskować z tych przepisów ogólne kierunki dotyczące problemu marnowania żywności. Jednakże organy Unii Europejskiej wydają się być świadome problemu. Od kilku lat powstają liczne rezolucje czy strategie odnoszące się wprost do przeciwdziałania marnowaniu żywności. Chociaż tego typu akty nie są formalnie wiążące, to pozwalają odczytać dalszy kierunek rozwoju przepisów prawnych Unii Europejskiej. Rezolucje i strategie powinny stanowić również punkt wyjścia do projektowania przepisów przez państwa członkowskie. 

Podstawowym aktem prawnym UE dotyczącym prawa żywnościowego w ogólności jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady nr 178/2002. Rozporządzenie to jednak wprost nie odnosi się do kwestii przeciwdziałania marnowaniu żywności. Analiza przepisów ww. rozporządzenia (a zwłaszcza art. 5 mówiącego o celach ogólnych regulacji) prowadzi do wniosku, że priorytetem są mechanizmy zapewniające bezpieczeństwo żywności dla człowieka. Wątków przeciwdziałania marnowaniu żywności można dopatrywać się tylko pobocznie, np. w kwestiach związanych z ochroną środowiska naturalnego. Jeżeli chodzi o unijne przepisy odpadowe, to również tylko pośrednio można z nich wyciągnąć aspekty przeciwdziałające marnowaniu żywności. W unijnej dyrektywie o odpadach nr 2008/98/WE przewidziano przykładowo zasady specjalnej obróbki niesprzedanej żywności w celu jej przerobienia na bioodpady stanowiące paliwo energetyczne. Ważną rolę w prewencji marnowania żywności odgrywa rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011. Przepisy tego rozporządzenia określają m.in. zasady informowania o przydatności żywności do spożycia. Żywność powinna być oznaczona datą minimalnej trwałości (są to widniejące na opakowaniach frazy: „Najlepiej spożyć przed” albo „Najlepiej spożyć przed końcem”). Natomiast w stosunku do żywności, która szybko się psuje, producenci mają obowiązek wskazywania na opakowaniach terminu przydatności do spożycia, czyli frazy: „Należy spożyć do”. Upływ terminu daty minimalnej trwałości nie oznacza w każdym przypadku, że żywność nie nadaje się do spożycia. Po tej dacie może ona stracić np. unikalne walory smakowe, kolor czy inne cechy, ale dalej w większości przypadków będzie nadawać się do bezpiecznego spożycia, o ile była właściwie przechowywana, a opakowanie jest nienaruszone. Inaczej jest w przypadku terminu przydatności do spożycia. Po upływie terminu przydatności do spożycia żywność traktuje się jako niebezpieczną i nieprzydatną do spożycia. Powyższe terminy są często mylone przez konsumentów, którzy wyrzucają żywność, której data minimalnej trwałości do spożycia została przekroczona, czyli żywność mogącą nadawać się dalej do spożycia. 

Do najważniejszych stanowisk organów UE, które przewidują cele i sposoby przeciwdziałania marnotrawieniu żywności należy zaliczyć rezolucje Parlamentu Europejskiego. Pierwsza z nich wydana w 2012 r. była próbą odpowiedzi na to, jak poprawić wydajność łańcucha żywnościowego w UE. Parlament Europejski wezwał inne organy UE, państwa członkowskie oraz uczestników łańcucha spożywczego m.in. do podjęcia problemu marnotrawienia żywności wzdłuż całego łańcucha dostaw i konsumpcji. W kolejnej rezolucji wydanej w 2017 r. Parlament Europejski dookreślił założenia poczynione w 2012 r. oraz wezwał państwa członkowskie do przyjęcia środków koniecznych do redukcji ilości odpadów spożywczych o 50% do 2030 r. – w stosunku do roku 2014. Efektem rezolucji Parlamentu Europejskiego jest przyjęty przez komisję europejską program działań – strategia „od pola do stołu”. Jest to jeden z elementów zielonego ładu, który zakłada osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r.

Strategia „od pola do stołu” przewiduje wiele działań o charakterze prawnym i pozaprawnym, które mają przyczynić się do ograniczenia strat żywności. W szczególności planuje się rozszerzyć listę produktów żywnościowych zwolnionych z podawania dat minimalnej trwałości oraz doprecyzować daty podawane na opakowaniach produktów.

Ustawa o przeciwdziałaniu marnowaniu żywności

Jeżeli chodzi o polskie rozwiązania prawne mające na celu przeciwdziałać marnowaniu żywności, kluczowa jest ustawa o przeciwdziałaniu marnowaniu żywności. Jest to stosunkowo młody akt prawny – obowiązujący dopiero od dwóch lat. W założeniu ustawa ma przeciwdziałać marnowaniu żywności oraz negatywnym skutkom społecznym, środowiskowym i gospodarczym z niego wynikającym. Pozytywnym sygnałem jest to, że mamy w Polsce ustawę, która bezpośrednio odnosi się do problemu marnowania żywności. Na aprobatę zasługuje również próba zdefiniowania pojęcia. Nie zagłębiając się w szczegóły, polski ustawodawca za marnowanie żywności uznał sytuację, w której żywność nadająca się do spożycia jest wycofywana z dystrybucji lub sprzedaży, w szczególności ze względu na zbliżający się upływ terminu przydatności do spożycia lub daty minimalnej trwałości lub ze względu na wady w wyglądzie albo wady opakowań. Jednakże ustawa znajduje zastosowanie tylko do jednego z etapów łańcucha spożywczego – do etapu sprzedaży. Obowiązki w niej przewidziane dotyczą przede wszystkim sprzedawców żywności.

Sprzedawca żywności, czyli kto?

Przez pierwsze dwa lata obowiązywania ustawy za sprzedawcę żywności uznawano podmiot sprzedający żywność (w detalu bądź w hurcie) w jednostce handlowej o powierzchni sprzedaży powyżej 400 m2, gdzie przychody ze sprzedaży żywności takiej jednostki stanowiły co najmniej 50% przychodów ze sprzedaży wszystkich towarów. Jednakże od 18 września 2021 r. obowiązki wynikające z ustawy dotyczą również mniejszych podmiotów, tj. podmiotów sprzedających żywność w jednostce handlowej o powierzchni sprzedaży powyżej 250 m2. Oznacza to, że od 18 września 2021 r. regulacją objęta została większość marketów oraz popularnych dyskontów. Warto zaznaczyć, że obowiązki wynikające z ustawy nie obejmują tzw. małych sklepów osiedlowych. 

Trudno o jednoznaczną odpowiedź, czy granica wielkości 250 m2, na którą zdecydowano się w Polsce, jest właściwa. Przy próbie odpowiedzi nie można pomijać tego, że obowiązki składające się na system przeciwdziałania marnowaniu żywności to dodatkowe obciążenia finansowe i organizacyjne dla przedsiębiorców spożywczych. Ważne jest zatem, aby nie „przytłoczyć” mniejszych sklepów gospodarujących mniejszą ilością zasobów, a jednocześnie marnujących mniejsze ilości żywności.

Mechanizmy do walki z marnowaniem żywności

Podstawowym mechanizmem mającym przeciwdziałać marnowaniu żywności przewidzianym w polskiej ustawie jest obowiązek sprzedawców żywności, aby przekazywali zdatną do spożycia żywność organizacjom pozarządowym, czyli np. fundacjom, które zajmują się chociażby pomocą społeczną czy przekazywaniem żywności osobom potrzebującym. 

Współpraca sprzedawcy żywności oraz organizacji pozarządowej musi przybrać sformalizowaną postać – ustawa wymaga zawarcia umowy dotyczącej nieodpłatnego przekazywania żywności. W takiej umowie muszą się znaleźć m.in. postanowienia dotyczące czasu i sposobu przekazywania żywności, podziału kosztów odbioru i dystrybucji żywności, odpowiedzialności stron za niedotrzymanie warunków umowy czy okresu obowiązywania umowy. Wskazanie okresu obowiązywania umowy jest o tyle istotne, że ustawa wymaga pewnej ciągłości. W przypadku wypowiedzenia umowy dotyczącej nieodpłatnego przekazywania żywności sprzedawca żywności jest obowiązany zawrzeć nową umowę najpóźniej w terminie 14 dni od dnia rozwiązania umowy wypowiedzianej (jeżeli nie jest stroną innej umowy). Brak zawarcia umowy jest karalny – na sprzedawcę żywności może zostać nałożona kara pieniężna w wysokości 5000 zł. W tym aspekcie pomocna w znalezieniu właściwej organizacji pozarządowej może być internetowa wyszukiwarka dostępna pod adresem: https://spis.ngo.pl/. Jednakże kary pieniężnej nie nakłada się w przypadku, gdy sprzedawca żywności udowodni, że nie miał możliwości zawarcia umowy z organizacją pozarządową na terenie powiatu, w którym prowadzi swoją działalność. 

Co więcej, sprzedawca żywności za zmarnowanie żywności ponosi karną opłatę finansową. Opłatę oblicza się jako iloczyn stawki i masy zmarnowanej żywności. Podstawę obliczenia opłaty stanowi 90% masy marnowanej żywności w kilogramach. Stawka wynosi 10 groszy za 1 kg zmarnowanej żywności. Zasadniczo opłata powinna być uiszczona na rzecz organizacji pozarządowej, z którą sprzedawca żywności zawarł umowę dotyczącą przekazywania żywności. Jednakże w przypadku gdy wysokość całej opłaty nie przekracza 300 zł, 
opłaty nie wnosi się. Jak widać, ustawa w sposób dość szczegółowy określa zasady gospodarowania opłatą, zasady jej rozliczeń czy zwolnienia. Z całą pewnością sprzedawcy żywności powinni zaznajomić się z tymi przepisami.

Prawidłowe stosowanie przepisów jest istotne, ponieważ brak opłaty, uiszczenie jej w niepełnej wysokości lub nieterminowo podlega karze pieniężnej w wysokości od 500 zł do 10 000 zł.

Ponadto sprzedawca żywności ma obowiązek składać pisemne roczne sprawozdanie o marnowanej żywności do wojewódzkiego funduszu ochrony środowiska i gospodarki wodnej. Takie sprawozdanie zawiera m.in. dane o całkowitej masie marnowanej żywności w danym roku czy wysokości należnej opłaty. Co istotne, sprawozdanie powinno zostać złożone na specjalnym formularzu, którego wzór o...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • Roczną prenumeratę dwumiesięcznika Food Forum w wersji papierowej lub cyfrowej,
  • Nielimitowany dostęp do pełnego archiwum czasopisma,
  • Możliwość udziału w cyklicznych Konsultacjach Dietetycznych Online,
  • Specjalne dodatki do czasopisma: Food Forum CASEBOOK...
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy