Dysfagia – przyczyny i objawy. Jakie są rodzaje zaburzeń połykania i jak się je leczy?

Dysfagia – co to takiego? Objawy i rodzaje dysfagii

Dysfagia oznacza utrudnione połykanie, czyli zaburzenie jednego z etapów transportu pokarmu z jamy ustnej do żołądka. Może dotyczyć zarówno przyjmowania pokarmów stałych, jak i płynów. W zależności od miejsca występowania problemu wyróżnia się dwa podstawowe typy dysfagii:

• dysfagia przedprzełykowa (ustno-gardłowa) dotyczy zaburzeń pojawiających się na etapie formowania kęsa pokarmowego i jego przesuwania z jamy ustnej do gardła oraz górnego odcinka przełyku. Pacjenci często mają trudności z rozpoczęciem połykania i odczuwają zaleganie pokarmu w gardle;
• dysfagia przełykowa występuje wtedy, gdy utrudnienie pojawia się w obrębie przełyku. Chory może odczuwać zatrzymywanie się pokarmu za mostkiem lub trudności w przesuwaniu treści do żołądka.

Objawy dysfagii mogą być różnorodne i zależą od przyczyny oraz lokalizacji zaburzeń. Najczęściej występują:

• trudności w połykaniu pokarmów lub płynów, uczucie zalegania pokarmu;
• kaszel lub krztuszenie się podczas jedzenia, odkrztuszanie treści pokarmowej;
• wylewanie się pokarmu lub płynów przez nos, cofanie się treści pokarmowej;
• chrypka po posiłkach, nadmierne ślinienie;
• nudności i wymioty;
• utrata masy ciała i niedożywienie.

Szczególną uwagę należy zwrócić na objawy zachłyśnięcia, ponieważ mogą prowadzić do groźnych powikłań, takich jak zachłystowe zapalenie płuc.

Dysfagia a odynofagia

Odynofagia oznacza ból pojawiający się podczas połykania. W przeciwieństwie do dysfagii, która polega na utrudnionym przechodzeniu pokarmu, odynofagia dotyczy przede wszystkim dolegliwości bólowych. Oba objawy mogą występować jednocześnie – między innymi w przebiegu stanów zapalnych, chorób przełyku lub nowotworów.

Przyczyny dysfagii przedprzełykowej i przełykowej

Przyczyny dysfagii zależą przede wszystkim od rodzaju zaburzenia i nierzadko determinują występowanie objawów towarzyszących. Poznanie przyczyn zaburzenia jest niezbędne do wdrożenia właściwej terapii.

Wśród przyczyn dysfagii przedprzełykowej można wyróżnić:

• miejscowe zmiany strukturalne – mogą obejmować nowotwory umiejscowione w obrębie jamy ustnej, gardła lub krtani, stany zapalne błon śluzowych i migdałków, uchyłki gardła, powiększenie migdałków, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa w odcinku szyjnym czy zmiany po urazach i zabiegach chirurgicznych. Do tego rodzaju przyczyn dysfagii zalicza się również obecność ciała obcego w gardle. Zmiany te mechanicznie utrudniają przesuwanie pokarmu;
• zaburzenia nerwowo-mięśniowe – są częstą przyczyną dysfagii przedprzełykowej. Występują między innymi po udarze mózgu, w chorobie Parkinsona, stwardnieniu rozsianym, miastenii, stwardnieniu zanikowym bocznym, miopatiach (chorobach mięśni), neuropatiach, chorobach zwyrodnieniowych układu nerwowego oraz innych schorzeniach wpływających na pracę mięśni i nerwów odpowiedzialnych za połykanie.

Do przyczyny dysfagii przełykowej zalicza się z kolei:

• zwężenia przełyku – mogą być następstwem choroby refluksowej, stanów zapalnych, uszkodzeń po oparzeniach chemicznych, radioterapii, uszkodzeniach mechanicznych (odleżyny od sondy do karmienia) lub nowotworów przełyku (zwłaszcza rak przełyku lub wpustu żołądka). W niektórych przypadkach do zwężenia dochodzi na skutek obecności ciała obcego w przełyku. Zwężenie utrudnia przesuwanie pokarmu, szczególnie stałego;
• zaburzenia motoryki przełyku – obejmują między innymi achalazję, rozlany skurcz przełyku , cukrzycę, układowe schorzenia tkanki łącznej czy inne choroby zaburzające prawidłową pracę mięśni przełyku. Do zaburzeń motoryki może dojść także przy przyjmowaniu niektórych leków (w tym estrogenów, azotanów, blokerów kanału wapniowego i innych);
• choroby narządów sąsiadujących z przełykiem skutkujące uciskiem – powiększona tarczyca (wole zamostkowe), guzy śródpiersia, powiększone węzły chłonne, przepukliny okołoprzełykowe lub tętniaki dużych naczyń mogą wywoływać ucisk na przełyk i powodować trudności w połykaniu.

Diagnostyka zaburzeń przełykania i leczenie dysfagii

Jeżeli dysfagia pojawiła się nagle i jest związana z podejrzeniem obecności ciała obcego w gardle lub przełyku, konieczna jest natychmiastowa pomoc medyczna. Szczególnie niebezpieczne są sytuacje, w których dochodzi do utrudnienia oddychania lub całkowitej niemożności połykania.

Diagnostyka dysfagii rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu lekarskiego dotyczącego charakteru objawów, czasu ich trwania oraz chorób współistniejących. Istotne jest ustalenie, czy trudności dotyczą pokarmów stałych, płynów czy obu rodzajów pokarmu. W zależności od podejrzewanej przyczyny lekarz może zlecić badania, takie jak:

• endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego (potocznie określana jako gastroskopia);
• badanie radiologiczne z kontrastem (zwłaszcza przy podejrzeniu utknięcia ciała obcego innego niż fragment kości czy metal, ponieważ te są dobrze widoczne w klasycznym obrazie RTG);
• manometria przełyku oceniająca jego motorykę;
• badania neurologiczne;
• badania obrazowe szyi i klatki piersiowej.

Leczenie dysfagii zależy od ustalonej przyczyny zaburzeń połykania. Może obejmować leczenie farmakologiczne, zabiegi endoskopowe, leczenie operacyjne, rehabilitację neurologopedyczną oraz modyfikację konsystencji spożywanych pokarmów. W przypadku chorób neurologicznych istotną rolę odgrywają ćwiczenia usprawniające połykanie, natomiast przy zwężeniach przełyku konieczne mogą być zabiegi poszerzające jego światło. Skuteczne leczenie wymaga zawsze identyfikacji i terapii choroby podstawowej.

Więcej informacji o samej dysfagii, a także o innych zaburzeniach, schorzeniach czy dolegliwościach ze strony układu pokarmowego, dostępnych jest w eksperckich artykułach strefy poradnikowej aptekaolmed.pl.

Źródła:

1. M. Wiercińska, lek. P. Kudłacz, Dysfagia (zaburzenia połykania) – objawy, przyczyny i leczenie, Medycyna Praktyczna – Dla Pacjentów, 30.11.2021
2. Kotynia, E. Małecka-Wojciesko, Dysfagia i odynofagia, Interna – Mały Podręcznik Medycyny Praktycznej online, weryfikacja hasła: 30.07.2026
3. Dr n. med. J. Kotynia, prof. dr hab. n. med. E. Małecka-Panas, Dysfagia, Medycyna Praktyczna – Otolaryngologia, 16.12.2013
4. Litwin, Dysfagia neurogenna, Neurologia po Dyplomie 04/2013
5. Mgr A. Małż, dr n. med. P. Richter, Diagnostyka dysfagii ustno-gardłowej w ostrej fazie udaru mózgu, Neurologia po Dyplomie 04/2023
6. Madetko, S. Budrewicz, M. Koszewicz, K. Słotwiński, Dysfagia ustno-gardłowa w zaburzeniach ruchowych, Polski Przegląd Neurologiczny, tom 14, nr 2 (2018)
7. Budrewicz, K. Słotwiński, N. Madetko, N. Koszewicz, Zaburzenia połykania w chorobach układu nerwowego, Varia Medica 2018, tom 2, nr 2
8. Lewicka, A. Wasilczyk-Kryger, A. Czernuszenko, M. Litwin, M. Zielińska, J. Siuda, W. Pawlukowska, Dysfagia neurogenna w praktyce neurologicznej i logopedycznej – diagnostyka i postępowanie terapeutyczne, Polski Przegląd Neurologiczny, tom 21, nr 3 (2025)