Choć nie został dotąd oficjalnie uznany za składnik niezbędny w żywieniu człowieka, liczba publikacji naukowych poświęconych jego biologicznej roli systematycznie rośnie. Badania wskazują, że może on uczestniczyć w procesach odpowiedzialnych za tworzenie tkanki kostnej, syntezę kolagenu oraz utrzymanie prawidłowej struktury chrząstki i innych tkanek łącznych. Coraz więcej ekspertów określa go wręcz mianem „zapomnianego minerału”, którego znaczenie przez lata było niedoceniane [1, 2].
Dlaczego krzem budzi zainteresowanie naukowców?
Krzem jest jednym z najpowszechniej występujących pierwiastków. W organizmie człowieka znajduje się go stosunkowo niewiele, a jego najwyższe stężenia wykrywa się w kościach, chrząstkach, ścięgnach, skórze oraz ścianach naczyń krwionośnych i to nie jest przypadek. Przeglądy opublikowane w czasopismach naukowych wskazują, że krzem może uczestniczyć w tworzeniu macierzy pozakomórkowej – swoistego „rusztowania”, na którym budowane są tkanki organizmu. Szczególnie istotny wydaje się jego udział w syntezie kolagenu, czyli białka stanowiącego podstawowy element kości, chrząstek, więzadeł oraz skóry. Bez prawidłowo zbudowanej sieci kolagenowej nawet odpowiednia ilość wapnia nie zapewni kościom optymalnej wytrzymałości [1, 2].
Kości potrzebują nie tylko wapnia
Jeszcze kilkanaście lat temu sądzono, że zdrowie kości zależy przede wszystkim od podaży wapnia. Dziś wiadomo, że proces mineralizacji jest znacznie bardziej złożony. W jego przebiegu uczestniczy wiele witamin i mikroelementów, a krzem coraz częściej pojawia się wśród nich jako ważny element wspierający [1, 2].
Badania populacyjne prowadzone w Europie i Stanach Zjednoczonych wykazały dodatnią zależność pomiędzy wyższym spożyciem krzemu a większą gęstością mineralną kości, zwłaszcza u mężczyzn oraz kobiet przed menopauzą. Z kolei eksperymenty laboratoryjne sugerują, że krzem może stymulować aktywność osteoblastów – komórek odpowiedzialnych za tworzenie nowej tkanki kostnej – oraz wpływać na proces mineralizacji macierzy kostnej. Nie oznacza to jeszcze, że sam krzem zapobiega osteoporozie, jednak wyniki badań są na tyle obiecujące, że naukowcy postulują prowadzenie kolejnych badań klinicznych [1, 2].
Zdrowe stawy zaczynają się od tkanki łącznej
Rola krzemu nie ogranicza się wyłącznie do kości. Wiele publikacji zwraca uwagę na jego udział w prawidłowym funkcjonowaniu tkanki łącznej, z której zbudowane są .in.m.in. chrząstki stawowe, więzadła oraz ścięgna.
Mechanizm ten wiąże się przede wszystkim z wpływem krzemu na syntezę kolagenu oraz glikozaminoglikanów – związków odpowiadających za elastyczność i odporność mechaniczną tkanek. W badaniach laboratoryjnych wykazano również, że obecność biologicznie dostępnych form krzemu może wspierać dojrzewanie włókien kolagenowych oraz poprawiać właściwości mechaniczne tworzącej się tkanki [1, 3].
Pędy bambusa czy skrzyp polny jako lepsze źródło krzemu?
W suplementacji najczęściej spotykamy dwa roślinne źródła krzemu – skrzyp polny oraz pędy bambusa. Skrzyp od lat cieszy się dużą popularnością w fitoterapii i jest tradycyjnie wykorzystywany jako roślina wspierająca kondycję skóry, włosów i paznokci. Problem polega jednak na tym, że zawartość krzemu w skrzypie może być zmienna, zależna od warunków uprawy, terminu zbioru i sposobu przetwarzania, a dodatkowo część obecnej w nim krzemionki cechuje się ograniczoną biodostępnością. Coraz większe zainteresowanie producentów i badaczy budzi natomiast krzem pozyskiwany z ekologicznych pędów bambusa. Standaryzowane ekstrakty z bambusa należą do najbogatszych roślinnych źródeł naturalnej krzemionki, a kontrolowany sposób uprawy i produkcji pozwala uzyskać bardziej powtarzalną zawartość składnika aktywnego. Standaryzowane ekstrakty z bambusa zapewniają większą powtarzalność jakości surowca, co ma znaczenie przy produkcji suplementów diety [4].
SilBio – ekologiczny ekstrakt z pędów bambusa
Osoby, których dieta dostarcza niewielkich ilości naturalnego krzemu lub które chcą uzupełnić jadłospis o ten składnik, mogą sięgnąć po preparaty zawierające standaryzowane ekstrakty roślinne. Jednym z nich jest SilBio, suplement diety oparty na ekologicznym ekstrakcie z pędów bambusa standaryzowanym na 70% krzemionki. Jedna kapsułka dostarcza 520 mg ekologicznego ekstraktu z bambusa, w tym 364 mg krzemionki, co odpowiada 170 mg krzemu. Surowiec wykorzystywany do produkcji pochodzi z certyfikowanych upraw ekologicznych, prowadzonych bez stosowania syntetycznych pestycydów, nawozów oraz organizmów modyfikowanych genetycznie. Oprócz naturalnie występującej krzemionki ekstrakt z bambusa zawiera również polifenole, flawonoidy, błonnik, prebiotyki, aminokwasy i fitosterole. Dzięki standaryzacji na zawartość krzemionki każda partia preparatu charakteryzuje się powtarzalnym składem, co stanowi istotną zaletę w porównaniu z niestandaryzowanymi surowcami roślinnymi. W świetle aktualnych badań krzem jest składnikiem, który może odgrywać ważną rolę w utrzymaniu prawidłowej struktury kości i tkanki łącznej, dlatego SilBio stanowi wartościowe uzupełnienie zbilansowanej diety, zwłaszcza u osób starszych, kobiet po menopauzie, osób dbających o kondycję kości, stawów, skóry, włosów i paznokci oraz tych, których jadłospis jest ubogi w produkty będące naturalnym źródłem krzemu [1, 2, 4].
Krzem w codziennej diecie – czy dostarczamy go wystarczająco?
Naturalnymi źródłami krzemu są przede wszystkim produkty pełnoziarniste, owies, jęczmień, kasze, warzywa oraz niektóre wody mineralne bogate w rozpuszczalne formy tego pierwiastka. Badania wskazują jednak, że współczesna dieta, oparta na wysokoprzetworzonej żywności i oczyszczonych produktach zbożowych, może dostarczać go mniej niż tradycyjny sposób żywienia. Naukowcy zwracają również uwagę, że wraz z wiekiem zmniejsza się zawartość krzemu w tkankach organizmu, co może mieć znaczenie dla utrzymania prawidłowej struktury kości i tkanki łącznej. Choć nie opracowano dotąd oficjalnych norm spożycia krzemu dla populacji, autorzy licznych publikacji podkreślają potrzebę dalszych badań nad jego rolą w profilaktyce zmian związanych ze starzeniem się układu kostno-stawowego oraz nad optymalnymi, dobrze przyswajalnymi źródłami tego pierwiastka [2, 4].
Dlaczego o krzemie mówi się tak niewiele?
Paradoks polega na tym, że zainteresowanie naukowców rośnie szybciej niż świadomość konsumentów. Przez dziesięciolecia badania nad krzemem były nieliczne, a główny nacisk kładziono na wapń, fosfor i witaminę D. Dopiero rozwój biologii molekularnej pozwolił lepiej zrozumieć rolę kolagenu i macierzy kostnej, co zwróciło uwagę badaczy na mikroelementy uczestniczące w ich powstawaniu.
Najnowsze przeglądy literatury podkreślają jednak, że mimo wielu obiecujących wyników nadal brakuje dużych, długoterminowych badań klinicznych, które pozwoliłyby jednoznacznie określić zalecane spożycie krzemu i jego miejsce w oficjalnych rekomendacjach żywieniowych. Dlatego naukowcy mówią o ważnym potencjale biologicznym, ale nadal traktują krzem jako minerał śladowy, a nie niezbędny dla człowieka [2, 5].
Historia badań nad krzemem pokazuje, że to, co jeszcze dwie dekady temu wydawało się mało istotnym pierwiastkiem śladowym, dziś staje się przedmiotem intensywnych badań z zakresu dietetyki, ortopedii i biologii. Krzem nie zastąpi wapnia, witaminy D ani aktywności fizycznej, które pozostają fundamentem profilaktyki chorób układu kostnego. Natomiast skutecznie uzupełni flagowe elementy wspierające prawidłową budowę kości, chrząstek i tkanki łącznej. Właśnie dlatego coraz częściej krzem określa się mianem „cichego sprzymierzeńca” zdrowego układu ruchu oraz minerałem, o którym przez lata mówiono zdecydowanie za mało.
Bibliografia
- Jugdaohsingh R. Silicon and bone health. J Nutr Health Aging 2007, 11(2), 99–100.
- Rondanelli M., Faliva M.A., Peroni G., Gasparri C., Perna S., Riva A., Petrangolini G., Tartara A. Silicon: A neglected micronutrient essential for bone health. Exp Biol Med (Maywood) 2021, 246(13), 1500–1511.
- Kim M.H. Silicon and its role in connective tissue metabolism – current evidence. Journal of Nutrition and Health 2021, 54(5), 453–466.
- Sadowska A., Świderski F. Sources, Bioavailability, and Safety of Silicon Derived from Foods and Other Sources Added for Nutritional Purposes in Food Supplements and Functional Foods. Appl. Sci. 2020, 10(18), 6255.
- Melenikioti E., Pavlidou E., Dakanalis A., Giaginis C., Papadopoulou S.K. Dietary Lithium, Silicon, and Boron: An Updated Critical Review of Their Roles in Metabolic Regulation, Neurobiology, Bone Health, and the Gut Microbiome. Nutrients 2026, 18(3), 386.
