Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Prawo i administracja w dietetyce

3 marca 2021

NR 1 (Luty 2021)

Fałszowanie żywności

266

Fałszowanie żywności stanowi jedną z nieuczciwych praktyk rynkowych polegającą na zmianie jej składu lub właściwości oraz niepowiadomieniu o tej zmianie konsumenta w celu jej ukrycia. W Polsce najczęściej fałszowaną kategorią żywności są miody, soki owocowe i warzywne, oliwa, masło, wino i inne markowe alkohole, kawa, ocet winny oraz zioła i przyprawy. Za fałszowanie żywności grozi odpowiedzialność karna, administracyjna oraz cywilna obejmująca naprawienie szkody wyrządzonej konsumentowi.

POLECAMY

Środek spożywczy zafałszowany 

Zgodnie z ustawą o bezpieczeństwie żywności i żywienia środek spożywczy jest zafałszowany, jeżeli jego skład lub inne właściwości zostały zmienione, a konsument nie został o tym poinformowany w sposób określony w przepisach, albo jeżeli zostały wprowadzone zmiany mające na celu ukrycie jego rzeczywistego składu lub innych właściwości [1]. 
Istotą zafałszowania żywności jest zatem intencjonalne wprowadzenie przez przedsiębiorcę zmian odnośnie do składu lub innych właściwości danego produktu oraz niepoinformowanie o tym nabywcy (konsumenta). Ponadto zafałszowaniem żywności będzie również dokonywanie zmian o charakterze wtórnym w środku spożywczym, których celem jest ukrycie jego rzeczywistych pierwotnych właściwości. W praktyce tego rodzaju zafałszowanie najczęściej polega na nieuprawnionym stosowaniu przez producentów żywności barwników [2]. 
Ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia zawiera także przykładowy katalog praktyk zaliczanych do typowych sposobów fałszowania żywności. Według definicji ustawowej środek spożywczy jest zafałszowany, w szczególności jeżeli:

  1. dodano do niego substancje zmieniające jego skład lub obniżające jego wartość odżywczą;
  2. odjęto składnik lub zmniejszono zawartość jednego lub kilku składników decydujących o wartości odżywczej lub innej właściwości środka spożywczego;
  3. dokonano zabiegów, które ukryły jego rzeczywisty skład lub nadały mu wygląd środka spożywczego o należytej jakości;
  4. niezgodnie z prawdą podano jego nazwę, skład, datę lub miejsce produkcji, termin przydatności do spożycia lub datę minimalnej trwałości albo w inny sposób nieprawid-
  5. łowo go oznakowano;
  6. wpływając przez te działania na bezpieczeństwo środka spożywczego [3].

Wspomniane powyżej naruszenie bezpieczeństwa żywności jest zatem istotną przesłanką, która musi zostać spełniona, aby w myśl przepisów ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia można było dany środek spożywczy uznać za zafałszowany. 
Warto odnotować, że niezależnie od tego, czy żywność zafałszowana wykazuje szkodliwość dla zdrowia, czy też nie, fałszowanie żywności stanowić będzie czyn nieuczciwej praktyki rynkowej ze względu na wprowadzanie konsumenta w błąd co do jakości nabywanego towaru, poprzez określone działania lub zaniechania przedsiębiorcy [4]. Ponadto w polskim porządku prawnym funkcjonuje także definicja zafałszowanego artykułu rolno-spożywczego, zgodnie z którą do zafałszowania żywności dochodzi nawet wówczas, jeżeli nie wpływa ono wprawdzie na bezpieczeństwo jej spożycia, ale istotnie narusza interesy konsumentów finalnych [5]. Wobec powyższego zafałszowanie żywności może, ale nie musi, stwarzać zagrożenie dla zdrowia lub życia konsumenta (przykładowo dodanie oleju roślinnego do masła nie jest szkodliwe dla zdrowia).

Artykuł rolno-spożywczy zafałszowany 

Obok definicji środka spożywczego zafałszowanego funkcjonuje również definicja artykułu rolno-spożywczego zafałszowanego określona w przepisach ustawy o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych. Zgodnie z cytowaną powyżej ustawą artykuł rolno-spożywczy zafałszowany to ten produkt, którego skład jest niezgodny z przepisami dotyczącymi jakości handlowej poszczególnych artykułów rolno-spożywczych, albo produkt, w którym zostały wprowadzone zmiany, w tym zmiany dotyczące oznakowania, mające na celu ukrycie jego rzeczywistego składu lub innych właściwości, jeżeli niezgodności te lub zmiany w istotny sposób naruszają interesy konsumentów finalnych [6]. 
Ustawa o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych zawiera także przykładowy katalog praktyk zaliczanych do typowych sposobów fałszowania artykułów. Według definicji ustawowej artykuł rolno-spożywczy jest zafałszowany, w szczególności jeżeli:

  1. dokonano zabiegów, które zmieniły lub ukryły jego rzeczywisty skład lub nadały mu wygląd produktu zgodnego z przepisami dotyczącymi jakości handlowej;
  2. w oznakowaniu podano nazwę niezgodną z przepisami dotyczącymi jakości handlowej poszczególnych artykułów rolno-spożywczych albo niezgodną z prawdą;
  3. w oznakowaniu podano niezgodne z prawdą dane w zakresie składu, pochodzenia, terminu przydatności do spożycia lub daty minimalnej trwałości, zawartości netto lub klasy jakości handlowej.

Jeżeli chodzi o istotę fałszerstwa, to – podobnie jak przy definicji środka spożywczego zafałszowanego – muszą zostać spełnione dwie przesłanki, tj. dokonywanie zmian składu lub innych właściwości produktu oraz niepowiadomienie o tych zmianach konsumenta w celu ich ukrycia. Podstawową różnicą jest natomiast natura chronionego dobra konsumenta finalnego [7]. Podczas gdy przepisy ustawy o bezpieczeństwie żywności i żywienia wymagają, aby zafałszowanie żywności stwarzało niebezpieczeństwo dla zdrowia lub życia człowieka, to przepisy ustawy o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych takiego wymogu nie ustanawiają. Istota fałszerstwa artykułów rolno-spożywczych sprowadza się natomiast do istotnego naruszenia interesów pozazdrowotnych (tzn. ekonomicznych) konsumentów finalnych [8]. Dodatkowo z zafałszowaniem artykułu rolno-spożywczego mamy do czynienia nawet wówczas, jeśli nie doszło do zmian jego składu czy właściwości, ale skład ten jest niezgodny z przepisami dotyczącymi jakości handlowej, o ile takie przepisy zostały ustanowione w odniesieniu do konkretnego produktu. 

Najczęściej fałszowane produkty spożywcze 

W Polsce najczęściej fałszowaną kategorią żywności są miody, soki owocowe i warzywne, oliwa, masło, wina i inne markowe alkohole, kawa, ocet winny oraz zioła i przyprawy.
Zafałszowanie miodów najczęściej odbywa się poprzez dodatek cukru trzcinowego lub buraczanego, ich syropów lub hydrolizatów. Do fałszowania dochodzi już na etapie pozyskiwania miodu, gdy dokarmianie pszczół w ulu przebiega z nadmiernym dodatkiem sacharydów [9]. Wymagania jakościowe stawiane miodom naturalnym wyraźnie określają dopuszczalną zawartość sacharozy w miodzie, tj. nie więcej niż 5% w miodach nektarowych i nie więcej niż 10% w miodach spadziowych [10]. Nieuczciwi producenci stosują również praktykę mieszania różnych odmian miodów lub podawania nieprawdziwych danych o jego pochodzeniu (np. miód chiński, którego dodatek najczęściej zawiera antybiotyki i szkodliwe substancje).
Soki owocowe w Polsce powstają głównie z koncentratów owocowych rozcieńczanych do naturalnych stężeń. Do najczęstszych zafałszowań soków owocowych należą:

  • dodatek cukru,
  • dodatek kwasów organicznych,
  • rozcieńczanie wodą, 
  • informacja, że sok powstał przez wyciśnięcie świeżych owoców, podczas gdy tak nie jest (np. powstał z mrożonych owoców, co jest trudne do zweryfikowania), 
  • informacja, że sok wyprodukowany jest z jednego rodzaju owoców, podczas kiedy w rzeczywistości stanowi mieszaninę odmian tego samego gatunku lub różnych gatunków owoców [11]. 

Warto wskazać, że zgodnie z obowiązującym prawem sok owocowy powinien zawierać minimum 85% owoców, może zawierać miazgę i komórki miąższu, które były uprzednio oddzielone, ale zabronione jest dodawanie cukru, barwników, konserwantów i aromatów [12].
Fałszowanie oliwy z oliwek odbywa się najczęściej przez zmieszanie z olejami gorszej jakości o różnych gatunkach (najczęściej z olejem słonecznikowym, sojowym lub używanie tłuszczów zwierzęcych wołowych lub kurzych) oraz przez podawanie nieprawdziwych danych o pochodzeniu [13]. W przypadku natomiast masła do zafałszowań dochodzi zwykle przez podawanie niepełnych bądź nieprawdziwych informacji na opakowaniu (np. zawartość tłuszczu poniżej 82%). Zdarza się, że producenci określają swój produkt mianem masła, podczas gdy w rzeczywistości jest to miks tłuszczowy (tj. łączy w sobie składniki masła i tłuszczów roślinnych).
Zafałszowania wina i innych napojów alkoholowych mogą polegać w szczególności na: 

  • dodatku cukru trzcinowego i buraczanego do win,
  • dodatku ekstraktów owoców bogatych w antocyjany w celu barwienia win, 
  • nieprawdziwej deklaracji odmiany winogron, 
  • nieprawdziwej deklaracji regionu pochodzenia,
  • dodatku bakterii Lactobacillus w celu przyspieszenia dojrzewania win,
  • nieprawdziwej deklaracji gatunku wyrobów spirytusowych (najczęściej w odniesieniu do wódek wysokogatunkowych, koniaków, brandy czy whisky),
  • maskowaniu braku leżakowania napojów alkoholowych [14]. 

Za fałszerstwo uznawane jest mieszanie różnych odmian win, np. wina gronowego z winem owocowym, przy jednoczesnym braku informacji o tym na etykiecie.
Manipulacji często podlega również kawa. W przypadku kawy mielonej dodawane są wypełniacze (m.in. kukurydza, soja, cukier, nasiona acai), a ponadto produkty zbożowe (najczęściej surogaty z jęczmienia, owsa, żyta, pszenicy, buraka czerwonego, buraka cukrowego czy cykorii) [15]. Najpopularniejszą metodą fałszowania kawy jest zamiana częściowa lub całkowita Coffea arabica L. (najbardziej szlachetny gatunek kawy) na Coffea canephora varietas robusta Pierre ex Froehner. W takim przypadku producent najczęściej informuje na etykiecie, że w opakowaniu zawarte są ziarna kawy arabica, podczas gdy w rzeczywistości produkt jest kawą typu robusta lub też mieszaniną obu gatunków tych kaw.
Ocet winny, a szczególnie Aceto Balsamico Tradizionale di Modena, również należy do często fałszowanych produktów. Tradycyjny i oryginalny ocet balsamiczny produkowany jest według strzeżonych receptur z wykorzystaniem lokalnych, włoskich składników. Produkują go tylko dwa regiony we Włoszech (Emilia Romania i Modena) z winogron o nazwie Trebbiano, z wyselekcjonowanych i odpowiednio nasłonecznionych stoków Modeny i Lambrusco [16]. Na rynku pod marką Aceto Balsamico pojawiają się natomiast produkty otrzymywane w różnych krajach, najczęściej w Hiszpanii i Luksemburgu, z innych składników i przy użyciu innych szczepów winogron [17].
Zioła i przyprawy ulegają podrabianiu przede wszystkim na etapie sporządzania mieszanek. Mieszanki ziół i przypraw powinny być produkowane z odpowiedniego rodzaju surowca i z zachowaniem odpowiednich proporcji składników wpływających na walory zdrowotne i kształtowanie właściwych cech sensorycznych. Nieuczciwe praktyki polegają na zastąpieniu właściwego surowca inną, gorszą pod względem zawartości bioaktywnych składników, jego botaniczną odmianą lub też tworzenie mieszanek zawierających mniejsze ilości szczególnie cennych pod względem jakościowym składników [18]. Zdarza się, że do przypraw dodaje się nadmierną ilość soli, by wzmocnić ich walory sensoryczne. Bardzo groźną praktyką jest dodatek niedozwolonych substancji barwiących. Przykładowo należą tu substancje z grupy Sudan (zwłaszcza Sudan I i Sudan II), Czerwień Para, Rodamina B, Orange Gardenia Yellow, żółcień metylowa czy masłowa. Wszystkie wymienione powyżej składniki wykazują właściwości genotoksyczne i rakotwórcze.

Odpowiedzialność finansowa i karna

Za produkcję lub wprowadzenie do obrotu zafałszowanego środka spożywczego ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia przewiduje sankcję karną w postaci grzywny, kary ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku. Przy znacznej wartości środka spożywczego jego zafałszowanie zagrożone jest natomiast karą pozbawienia wolności od sześciu miesięcy do lat trzech [19].
Z kolei za zafałszowanie artykułu rolno-spożywczego ustawa o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych przewiduje sankcję administracyjną w postaci kary pieniężnej w wysokości do 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary, nie niższej jednak niż 1000 zł [20]. Zafałszowanie artykułu rolno-spożywczego – w przeciwieństwie do zafałszowania środka spożywczego – nie stanowi zatem przestępstwa, a delikt administracyjny [21]. W przeciwieństwie bowiem do przestępstwa, delikt administracyjny to naruszenie prawa polegające na niedopełnieniu obowiązku albo naruszeniu zakazu ciążącego na osobie fizycznej, osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, które zagrożone jest karą pieniężną nakładaną przez organ administracji publicznej w drodze decyzji administracyjnej. Informacje zawarte w decyzjach administracyjnych stwierdzających zafałszowanie konkretnego artykułu rolno-spożywczego podaje się także do publicznej wiadomości, co stanowi dotkliwą sankcję wizerunkową dla danego producenta żywności [22]. Ponadto w najbliższym czasie planowane są zmiany do ustawy o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych, które umożliwią podawanie przez organy IJHARS do publicznej wiadomości informacji o wynikach kontroli, niezależnie od obligatoryjnego upubliczniania informacji zawartych w decyzjach administracyjnych dotyczących produktów zafałszowanych [23]. Zmiany te mają sprostać oczekiwaniom konsumentów, którzy mają prawo do pełnej wiedzy o stwierdzanych w toku kontroli nieprawidłowościach. W obecnym stanie prawnym jedynym narz...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy