Sprawność trzeba chronić, zanim zacznie jej brakować.
Za najważniejszy czynnik pomagający zachować samodzielność seniorów Polacy uznają regularną aktywność fizyczną – wskazuje ją 52% respondentów. Kontakty społeczne wymienia 29% badanych, a odpowiednie odżywianie (26%).
Jednocześnie obraz sytuacji w najbliższym otoczeniu badanych jest mniej korzystny. 27% Polaków uważa, że większość seniorów z ich najbliższego otoczenia nie jest aktywna fizycznie, a ponad 40% ma poczucie, że co najmniej połowa seniorów w ich otoczeniu nie odżywia się zdrowo.
W starzejącym się społeczeństwie potrzebne jest szersze i bardziej kompleksowe podejście do zdrowia osób starszych – obejmujące nie tylko leczenie chorób, ale także działania pomagające jak najdłużej zachować siłę mięśniową, sprawność i samodzielność w codziennym życiu.
Seniorzy nie są jednorodną grupą. Osoba po 60. roku życia aktywna zawodowo i społecznie może mieć zupełnie inne potrzeby zdrowotne niż osoba po 80. czy 90. roku życia. O potrzebach żywieniowych, poziomie sprawności i ryzyku utraty samodzielności decydują nie tylko wiek, ale także choroby współistniejące, poziom aktywności oraz stan odżywienia.
- Miarą skuteczności systemu ochrony zdrowia nie powinno być wyłącznie leczenie chorób, lecz także jak najdłuższe utrzymywanie sprawności i niezależności osób starszych i przewlekle chorych – zaznacza prof. dr hab. n. med. Tomasz Dzierżanowski, kierownik Kliniki Medycyny Paliatywnej Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego.
Mięśnie to jeden z fundamentów samodzielności, a sarkopenia to test gotowości systemu na starzenie się społeczeństwa
Jednym z problemów zdrowotnych, które mogą ograniczać sprawność seniorów, jest sarkopenia – związana z postępującą utratą masy i siły mięśniowej prowadząca m.in. do trudności w codziennym funkcjonowaniu. Tymczasem mimo istotnych konsekwencji, jakie z niej wynikają dla codziennego funkcjonowania seniorów, świadomość społeczna tego problemu pozostaje niska. Aż 79% Polaków nigdy nie spotkało się z pojęciem sarkopenii, a tylko 4% deklaruje, że wie, co ono oznacza. Jednocześnie 15% badanych uważa, że większość seniorów z ich otoczenia ma duże trudności z poruszaniem się i wykonywaniem codziennych czynności, a 34% ocenia, że problem ten dotyczy około połowy znanych im osób starszych.
- Sarkopenia może bezpośrednio wpływać na codzienne funkcjonowanie osoby starszej. Bliscy mogą jako pierwsi zauważyć, że seniorowi coraz trudniej wstać, poruszać się lub wykonywać czynności, z którymi wcześniej radził sobie samodzielnie. Warto zwracać uwagę również na pogorszenie apetytu lub utratę masy ciała, które mogą wskazywać na problemy ze stanem odżywienia. Takich zmian nie należy automatycznie tłumaczyć wiekiem – warto skonsultować je z lekarzem – zaznacza dr n. med. Anna Zmarzły, kierownik Ośrodka Żywienia Klinicznego, Wojewódzki Szpital Specjalistyczny im. J. Gromkowskiego we Wrocławiu, Wydział Medyczny Politechniki Wrocławskiej.
W przypadku osób starszych i przewlekle chorych znaczenie ma zarówno odpowiedni stan odżywienia, jak i aktywność fizyczna dostosowana do możliwości pacjenta. Wczesne zauważenie pogorszenia sprawności lub stanu odżywienia pozwala szybciej zwrócić się po specjalistyczną pomoc.
– Odpowiedni stan odżywienia pacjenta ma znaczenie, a u osoby starszej jest również jednym z warunków zachowania sprawności. Jeżeli pacjent traci masę i siłę mięśniową, ciężej przechodzi chorobę i gorzej toleruje terapię, trudniej wraca do sprawności. Dlatego niedożywienia i sarkopenii nie powinniśmy traktować jako naturalnej i nieuniknionej konsekwencji wieku czy choroby. Potrzebne są wczesna ocena, odpowiednia interwencja żywieniowa oraz ruch dostosowany do możliwości pacjenta – mówi prof. dr hab. n. Jacek Sobocki, kierownik Katedry i Kliniki Chirurgii Ogólnej i Żywienia Klinicznego CMKP w SPSK im. prof. W. Orłowskiego CMKP oraz wiceprezes Towarzystwa Chirurgów Polskich.
Utrata samodzielności nie dotyczy wyłącznie osoby starszej. Oznacza również większe obciążenie rodzin, opiekunów oraz całego systemu ochrony zdrowia i opieki społecznej. Sarkopenia stanowi więc poważne wyzwanie z zakresu zdrowia publicznego.
Pacjent musi wiedzieć, gdzie szukać pomocy i w jaki sposób zadbać o swoje mięśnie i samodzielność.
Trzech na czterech badanych Polaków uważa, że wsparcie dla niesamodzielnych seniorów jest niewystarczające. Znaczenie ma jednak nie tylko dostępność pomocy, ale również wiedza pacjentów i ich bliskich o możliwościach, z których mogą korzystać. Jest to szczególnie ważne w przypadku osób przewlekle chorych, w tym pacjentów onkologicznych i objętych opieką paliatywną.
– Ważne, aby pacjent i jego bliscy mieli świadomość, że pogorszenie stanu odżywienia wymaga reakcji i że w odpowiednim momencie można sięgnąć po specjalistyczną pomoc. W przypadku pacjentów przewlekle chorych, zwłaszcza chorych onkologicznie, odpowiednio wcześnie przekazana wiedza o możliwościach wsparcia żywieniowego może mieć realne znaczenie dla jakości życia i możliwości jak najdłuższego funkcjonowania we własnym środowisku – mówi Agnieszka Dolna, menadżerka ds. programów pomocowych, Fundacja Onkologiczna Alivia.
W przypadku pacjentów przewlekle chorych, niedożywionych, przygotowujących się do zabiegów chirurgicznych lub w okresie rekonwalescencji istotnym elementem wsparcia może być odpowiednio dobrane żywienie medyczne. Jego rola nie sprowadza się wyłącznie do dostarczenia większej ilości białka, ale do kompleksowego wsparcia stanu odżywienia w sytuacjach klinicznych wymagających szczególnego postępowania.
Bez właściwego wsparcia żywieniowego organizmowi trudniej utrzymywać i odbudowywać masę mięśniową, nawet przy rehabilitacji czy aktywności fizycznej. Dlatego żywienie powinno być traktowane nie jako dodatek do terapii, ale jako integralny element profilaktyki, leczenia i powrotu do sprawności.
Wszyscy lekarze w pewnym stopniu stają się geriatrami
Zmiana demograficzna wymaga dostosowania opieki medycznej do potrzeb coraz starszych pacjentów. W Centrum Medycznym Kształcenia Podyplomowego trwają prace nad aktualizacją programów specjalizacji lekarskich i lekarsko-dentystycznych. W kontekście starzenia się społeczeństwa lekarze różnych specjalizacji coraz częściej będą opiekować się coraz starszymi pacjentami.
– Rosnący udział osób starszych w społeczeństwie zmienia strukturę pacjentów korzystających z opieki zdrowotnej. W tym sensie wszyscy stajemy się w pewnym stopniu geriatrami – niezależnie od specjalizacji musimy rozumieć potrzeby starszego pacjenta, jego wielochorobowość, ryzyko utraty sprawności oraz znaczenie właściwego odżywienia. Dlatego pracując nad nowymi programami specjalizacji, musimy uwzględniać zmianę demograficzną i przygotowywać lekarzy do opieki nad coraz starszą populacją – mówi prof. dr hab. n. med. Krzysztof J. Filipiak, rektor-dyrektor Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego.
Sarkopenia i szerzej zespół kruchości to jedne z tzw. geriatrycznych olbrzymów – wyzwań, które wymagają szczególnej uwagi i pacjentów i lekarzy. Szczególnie istotne w przyszłości będzie zaangażowanie lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej na rzecz wczesnego rozpoznawania ryzyka utraty sprawności oraz problemów ze stanem odżywienia. Kierunek ten wpisuje się w rozwój zw. opieki koordynowanej w POZ, gdzie pacjent ma dostęp m.in. do porad dietetycznych.
Samodzielność jako cel opieki nad osobą starszą
Zachowanie samodzielności nie zależy od jednego czynnika. Odpowiednie żywienie, regularna aktywność fizyczna, kontakty społeczne, profilaktyka i właściwa opieka medyczna wzajemnie się uzupełniają. W praktyce mogą pomagać osobie starszej jak najdłużej samodzielnie poruszać się, wykonywać codzienne czynności i uczestniczyć w życiu społecznym.
Wyniki badania pokazują, że potrzeba działania z wyprzedzeniem jest już wyraźnie dostrzegana: czterech na pięciu Polaków uważa, że zapobieganie utracie sprawności powinno rozpoczynać się jeszcze przed pojawieniem się pierwszych problemów zdrowotnych.
O badaniu:
Badanie zostało zrealizowane przez Maison & Partners w dniach 7–10 sierpnia 2026 r. na reprezentatywnej próbie 1040 dorosłych Polaków.
Badanie przeprowadzono metodą CAWI na panelu badawczym Ariadna, w ramach badania omnibusowego Detektor Opinii. Próba została dobrana metodą losowo-kwotową i była reprezentatywna pod względem płci, wieku i wielkości miejsca zamieszkania.
